Bunkry na Helu powstawały etapami, wraz ze wzrostem znaczenia półwyspu jako bazy Marynarki Wojennej i osłony podejść do portu. Decyzję o budowie pierwszej baterii podjęto pod koniec 1929 roku, a przed wojną najpotężniejszym zespołem była 31. bateria im. Heliodora Laskowskiego z czterema armatami Boforsa 152,4 mm.
Dlaczego powstał Rejon Umocniony Hel
Rejon Umocniony Hel nie był pojedynczym fortem ani zwartą linią betonowych schronów. Tworzyły go baterie artylerii nadbrzeżnej, stanowiska dział, schrony amunicyjne oraz zaplecze potrzebne do prowadzenia ognia i obrony strategicznego cypla. Początek tej inwestycji przypada na koniec 1929 roku, kiedy zdecydowano o ustawieniu na Helu pierwszej baterii artylerii nadbrzeżnej.
Znaczenie półwyspu wynikało z jego położenia. Hel pełnił funkcję bazy Marynarki Wojennej, a rozmieszczone tam działa miały osłaniać podejścia do portu. W pierwszej fazie nie budowano jeszcze wszystkich obiektów jako ciężkich, zamkniętych konstrukcji. Powstawały również stanowiska częściowo polowe, które pozwalały szybciej uzbroić rejon.
Rozwój umocnień na Helu wpisywał się w europejski wyścig między artylerią a ochroną stałych pozycji. Podobne pytania o rolę betonowych fortyfikacji wywoływały twierdze i bunkry budowane w różnych państwach po I wojnie światowej. Hel miał jednak własną specyfikę: jego zasadniczym narzędziem obrony były baterie skierowane na morze, a nie wyłącznie stanowiska przeciw piechocie.
Pierwsze baterie i schrony z lat 1931–1932
W latach 1931–1932 na Helu pojawiły się pierwsze baterie wyposażone w działa kalibru 105 mm. W 1931 roku przydzielono działa dla 12. baterii, nazywanej „duńską”, natomiast w 1932 roku oddano do użytku 33. baterię „grecką”. Obie konstrukcje należały do wcześniejszej, lżejszej fazy rozbudowy Rejonu Umocnionego Hel.
Bateria „grecka” składała się z dwóch armat Schneider kalibru 105 mm, dwóch odkrytych betonowych działobitni i dwóch schronów amunicyjnych. Każdy schron miał ściany o grubości 1 m. W jednym przechowywano 200 pocisków, a w drugim 200 ładunków miotających. Taki układ rozdzielał amunicję od materiału potrzebnego do oddania strzału i ograniczał skutki ewentualnego trafienia w jeden magazyn.
W przypadku baterii 105 mm zasięg zależał od wersji zastosowanej armaty Schneider. Odmiana „grecka” mogła prowadzić ogień na 15 km, a „duńska” na 20 km. Obsługa jednego działa liczyła 11 osób, dlatego przyjęte zestawienie podaje 22 osoby dla dwóch dział. Nie oznacza to pełnego stanu etatowego całej baterii, ponieważ jej obsada obejmowała także zadania związane z amunicją, dowodzeniem i zabezpieczeniem.
| Bateria | Rok uruchomienia lub budowy | Liczba dział | Kaliber | Zasięg | Liczebność obsady |
|---|---|---|---|---|---|
| 33. bateria, „grecka” | 1932 | 2 | 105 mm | 15 km lub 20 km — zależnie od wersji działa | 22 osoby przy założeniu 11 osób na działo |
| 12. bateria, „duńska” | 1931–1932 | 2 | 105 mm | 20 km | 22 osoby przy założeniu 11 osób na działo |
| 31. bateria im. Heliodora Laskowskiego, „cyplowa” | 1935 | 4 | 152,4 mm | 26,6 km | brak zweryfikowanej liczby w wykorzystanych źródłach |
Zasięg baterii 105 mm podano według danych dla dwóch wersji armat Schneider; liczba 22 osób wynika z obsługi jednego działa liczącej 11 ludzi i nie jest pełnym stanem etatowym baterii.
Bateria cyplowa i żelbetowe stanowiska
Przełomem w budowie polskich umocnień była bateria cyplowa. W 1933 roku podpisano umowę na cztery armaty Boforsa kalibru 152,4 mm, a działa dostarczono do Polski w czerwcu i wrześniu 1935 roku. Właśnie ten zespół stał się najważniejszą przedwojenną baterią Helu i otrzymał później numer 31.
Armaty Boforsa miały zasięg ognia 26,6 km. Pocisk ważył 46 kg, szybkostrzelność wynosiła 3–5 strz./min, a masa pojedynczego działa sięgała 29 t. Parametry te dawały baterii możliwość prowadzenia ognia na znacznie większą odległość niż wcześniejszym stanowiskom kalibru 105 mm.
Cztery stanowiska rozmieszczono w odstępach 80–90 m. Każde było żelbetowym blokiem ze schronem amunicyjnym wewnątrz. Zewnętrzne wymiary pojedynczej konstrukcji wynosiły 13,5 m × 11,5 m. Strop miał 2 m grubości, natomiast ściany boczne od 1,8 m do 2,35 m. Nie były to więc jedynie betonowe podstawy pod działa, lecz samodzielne, ciężkie stanowiska z przestrzenią chronioną dla amunicji.
1 stycznia 1937 roku 31. bateria otrzymała imię Heliodora Laskowskiego. Nazwa upamiętniała oficera związanego z rozwojem polskiej artylerii nadbrzeżnej, a dziś pomaga odróżnić baterię cyplową od pozostałych zespołów na półwyspie. Stanowiska baterii Laskowskiego są jednym z najważniejszych punktów na mapie, gdy ogląda się bunkry na Helu jako system, a nie pojedyncze ruiny.
Rozbudowa tuż przed wojną i po 1939 roku
Budowa nie zakończyła się wraz z uruchomieniem czterech Boforsów. Niemieckie fortyfikacje z lat 1939–1940 obejmowały baterię Schleswig-Holstein. W jej skład wchodziły trzy stanowiska ogniowe, wieża kierowania ogniem oraz dwa magazyny amunicyjne. Była to kolejna warstwa militarnej historii półwyspu, powstała już po zajęciu Helu i dostosowana do niemieckiego systemu obrony wybrzeża.
Niemcy rozbudowali system fortyfikacji o baterię Schleswig-Holstein.
Po wojnie część stanowisk wykorzystano ponownie. Na odrestaurowanych stanowiskach ustawiono cztery działa B-13 kalibru 130 mm. To powojenne uzbrojenie pokazuje, że helskie fortyfikacje nie zakończyły swojej funkcji w 1939 roku. Ich kolejne fazy przypominają przemiany widoczne także na innych systemach obronnych, choć rozwiązania nadmorskie różniły się od konstrukcji takich jak Linia Mołotowa czy Linia Maginota.
Zwiedzanie bunkrów i stanowisk należy prowadzić wyłącznie po udostępnionych trasach; wejście do zamkniętych obiektów wojskowych, schronów i magazynów może naruszać przepisy dotyczące ochrony zabytków oraz bezpieczeństwa budowlanego.
Hel w kampanii wrześniowej
Działania wojenne na Helu rozpoczęły się 1 września 1939 roku. Baterie artylerii nadbrzeżnej stały się częścią obrony polskiego garnizonu, a znaczenie umocnień wynikało z położenia Helu i funkcji baterii artylerii nadbrzeżnej osłaniających podejścia do portu.
Obrona trwała do 2 października 1939 roku, kiedy podpisano akt kapitulacji. Oznacza to 32 dni walk. Po kapitulacji 2 października 1939 roku obiekty były później rozbudowywane przez Niemców i wykorzystywane w okresie powojennym.
Powiązany temat: Mamerki bunkry.
Najczęstsze pytania
Jakie bunkry zbudowano na Helu?
Przed wojną powstały przede wszystkim schrony amunicyjne i zaplecze baterii 105 mm oraz żelbetowe stanowiska baterii cyplowej z wewnętrznymi magazynami amunicji. Później Niemcy rozbudowali Hel o baterię Schleswig-Holstein z trzema stanowiskami ogniowymi, wieżą kierowania ogniem i dwoma magazynami.
Jak długo bronił się Hel w 1939 roku?
Od 1 września do kapitulacji 2 października 1939 roku, czyli 32 dni.
Jakie działa miały baterie helskie?
Najważniejsze przedwojenne baterie używały armat Schneider kalibru 105 mm oraz czterech szwedzkich armat Bofors kalibru 152,4 mm w 31. baterii im. Heliodora Laskowskiego. Po wojnie na części stanowisk ustawiono radzieckie armaty B-13 kalibru 130 mm.
Źródła
- Obiekty militarne Półwyspu Helskiego w latach 1920–2006 — Akademia Marynarki Wojennej, 2010, Zeszyty Naukowe AMW, nr 4 (183)
- Bateria Laskowskiego — Muzeum Obrony Wybrzeża, 2026, strona obiektu
- Bateria „grecka” — Szlak Fortyfikacji w Helu — Pomorskie.travel, Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego, 2026, strona obiektu
- FAQ — Helski Kompleks Muzealny — Helski Kompleks Muzealny, 2026, rejestr obiektów zabytkowych i informacje o bateriach
- Kapitulacja polskiego garnizonu na Helu — Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, 2021, #WojennyDzień
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:
Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.



