Powstanie w getcie warszawskim — przebieg i skala oporu

8 min czytania
Powstanie w getcie warszawskim — przebieg i skala oporu

Powstanie w getcie warszawskim wybuchło 19 kwietnia 1943 roku, gdy Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację getta. Zorganizowany opór tworzyły przede wszystkim ŻOB i ŻZW, wspierane przez luźne grupy zbrojne. Walki i akcja likwidacyjna trwały oficjalnie do 16 maja, łącznie 27 dni, a ludność cywilna masowo ukrywała się w bunkrach i kryjówkach.

Warunki życia w getcie warszawskim

Getto warszawskie było miejscem przymusowego skupienia ludności żydowskiej, którego liczba w szczytowym okresie przekraczała 400 000 osób. Taką skalę populacji wskazują Muzeum POLIN oraz United States Holocaust Memorial Museum. Warunki życia pogarszały się przez głód, choroby, przeludnienie i terror okupacyjny. Według zestawienia POLIN dziesiątki tysięcy osób zmarły jeszcze przed rozpoczęciem masowych deportacji.

Od lipca do września 1942 roku Niemcy przeprowadzili Wielką Akcję deportacyjną. Około 265 000 Żydów wywieziono z getta warszawskiego do Treblinki. Jesienią 1942 roku pozostało w nim około 60 000 osób, a według POLIN około 300 000 warszawskich Żydów zginęło w Treblince. Deportacje pokazały mieszkańcom getta, że wezwania do opuszczenia mieszkań nie oznaczają przesiedlenia, lecz element planu zagłady.

Zmiana sytuacji po Wielkiej Akcji wpłynęła na sposób myślenia o oporze. Wcześniejsze próby ratowania życia przez pracę, ukrywanie się lub podporządkowanie niemieckim rozkazom nie dawały bezpieczeństwa. W styczniu 1943 roku, podczas kolejnej akcji wysiedleńczej, ŻOB podjęła pierwszy zorganizowany zbrojny opór. Od 18 do 21 stycznia około 5 000 osób deportowano, a 1 171 zastrzelono. Po tej czterodniowej akcji rozpoczęto intensywną budowę bunkrów.

Powstanie w getcie warszawskim trzeba umieszczać w szerszym kontekście, jaki tworzą dzieje Polski pod okupacją niemiecką, ale nie wolno gubić jego wyjątkowej sytuacji: Był to zbrojny opór przeciw deportacji i likwidacji getta, połączony z masowym ukrywaniem się ludności cywilnej.

Powstanie ŻOB i ŻZW

Żydowska Organizacja Bojowa, czyli ŻOB, powstała 28 lipca 1942 roku, w czasie Wielkiej Akcji deportacyjnej. Jej utworzenie było odpowiedzią na doświadczenie masowych wywózek i rozpad wcześniejszych nadziei, że można przetrwać dzięki wykonywaniu niemieckich poleceń.

Żydowski Związek Wojskowy, czyli ŻZW, powstał na przełomie 1942 i 1943 roku w środowisku prawicowych syjonistów. Jego przywódcami byli Leon Rodal i Paweł Frenkel. ŻOB i ŻZW działały jako odrębne organizacje, choć podczas walk przeciwstawiły się temu samemu niemieckiemu planowi likwidacji getta. Oprócz nich uczestniczyły w starciach luźne uzbrojone grupy spoza obu struktur.

Według POLIN w kwietniu 1943 roku w walkach uczestniczyło około 300–500 członków ŻOB oraz około 250 bojowców ŻZW. USHMM posługuje się zaokrągloną liczbą około 700 młodych żydowskich bojowców. Te wartości nie muszą się wzajemnie wykluczać: zależą od tego, czy uwzględnia się wyłącznie członków głównych organizacji, czy także osoby walczące w grupach luźno powiązanych.

Skala sił była nierówna. Po stronie niemieckiej w codziennych działaniach bojowych uczestniczyło ponad 1 000 żołnierzy Waffen-SS i policjantów. Niemcy dysponowali przewagą liczebną i uzbrojeniem. Po stronie żydowskiej ważniejsze od utrzymania terytorium było wykorzystanie bunkrów, przejść, ruin i zaskoczenia.

Nie był to jednak izolowany epizod w historii polskich zrywów. W odmiennych warunkach politycznych i wojskowych przebiegały powstania śląskie oraz powstanie wielkopolskie. Porównanie pokazuje przede wszystkim różnicę celów: powstańcy w getcie walczyli nie o zmianę granicy lub władzę, lecz o możliwość stawienia oporu planowej zagładzie.

Wybuch i przebieg walk

19 kwietnia 1943 roku, w przeddzień święta Pesach, niemieckie oddziały wkroczyły do getta w celu jego ostatecznej likwidacji. Zamiast posłusznego zgromadzenia mieszkańców napotkały ostrzał i opór zorganizowany przez ŻOB, ŻZW oraz mniejsze grupy. Data 19 kwietnia jest więc jednocześnie początkiem powstania i początkiem zasadniczej fazy niemieckiej operacji likwidacyjnej.

W kwietniu 1943 roku w getcie pozostawało około 45 000–50 000 osób. Niemiecki plan zakładał deportację robotników do obozów pracy, a pozostałych mieszkańców do Treblinki. Cywile masowo ukrywali się w przygotowanych wcześniej bunkrach i kryjówkach. Odmowa wyjścia z mieszkań oraz niepojawianie się na punktach zbiórki były formą oporu, nawet jeśli dana osoba nie posiadała broni.

Niemcy odpowiadali na opór systematycznym przeszukiwaniem, podpalaniem i niszczeniem zabudowy. Przewaga techniczna nie doprowadziła jednak do natychmiastowego zakończenia walk. Powstańcy wykorzystywali bunkry, kryjówki i ruiny. Walki miały charakter rozproszony: po utracie jednego punktu oporu inne grupy nadal pozostawały aktywne.

8 maja 1943 roku upadł bunkier dowództwa ŻOB przy ulicy Miłej 18. Wydarzenie to oznaczało utratę centralnego ośrodka dowodzenia i śmierć lub zaginięcie wielu osób związanych z kierownictwem organizacji, ale nie zakończyło od razu oporu w całym getcie. Poszczególne grupy nadal ukrywały się i podejmowały działania w ruinach.

Oficjalny koniec powstania przypada na 16 maja 1943 roku. Tego dnia Niemcy wysadzili Wielką Synagogę przy ulicy Tłomackie, traktując jej zniszczenie jako symboliczne zamknięcie operacji. Od 19 kwietnia do 16 maja upłynęło 27 dni; POLIN opisuje niemiecką akcję likwidacyjną jako trwającą 4 tygodnie. Pojedyncze grupy i osoby pozostawały jednak w ruinach także po 16 maja.

Los ludności cywilnej i skala zniszczeń

Powstanie w getcie warszawskim było walką zbrojną, ale jego uczestnikami byli także cywile, którzy budowali bunkry, organizowali zapasy, ukrywali się i odmawiali podporządkowania deportacjom. W kwietniu 1943 roku w getcie znajdowało się około 45 000–50 000 osób, a niemiecka likwidacja objęła zarówno walczących, jak i tych, którzy nie mieli możliwości opuszczenia kryjówek.

USHMM podaje, że podczas operacji ponad 7 000 osób zostało zabitych, około 7 000 deportowano do Treblinki, a około 42 000 wywieziono do obozów koncentracyjnych i pracy przymusowej. IPN podaje natomiast około 12 000 Żydów zabitych w czasie powstania oraz około 42 000 osób wywiezionych do KL Lublin-Majdanek i obozów pracy w Poniatowej, Trawnikach oraz Budzyniu.

Różnica między liczbą ponad 7 000 a około 12 000 nie oznacza prostego błędu rachunkowego. Instytucje mogą stosować odmienny zakres pojęcia „ofiary powstania”: jedna liczba obejmuje zabitych podczas operacji, inna może obejmować szerszy okres likwidacji i osoby zmarłe w następstwie tych działań. Artykuł powinien wyraźnie oddzielać ustalenia historyczne od szacunków: liczby ofiar i bojowców różnią się zależnie od definicji oraz zakresu źródła, dlatego należy podawać autora lub instytucję stojącą za każdą wartością.

Zniszczenie getta było częścią samej metody likwidacji. Niemcy wypalali budynki, wysadzali kryjówki i pozbawiali ukrywających się kolejnych miejsc schronienia. 16 maja 1943 roku getto było zniszczone i wypalone, lecz sama data nie oznaczała natychmiastowego odnalezienia wszystkich ocalałych. Część osób pozostawała w ruinach jeszcze później, poza oficjalnie zakończoną akcją.

Data lub okres Liczba ludności Deportacje Siły oporu Udokumentowane ofiary lub następstwa
1940 Ponad 400 000 osób zamkniętych w getcie — — Dziesiątki tysięcy zmarły wcześniej z powodu chorób i głodu.
22 lipca–wrzesień 1942 Jesienią około 60 000 osób Około 265 000 osób deportowanych do Treblinki 28 lipca 1942: utworzenie ŻOB Około 300 000 warszawskich Żydów zginęło w Treblince według POLIN.
18–21 stycznia 1943 — Około 5 000 deportowanych; 1 171 osób zastrzelonych Pierwszy zorganizowany zbrojny opór ŻOB podczas akcji wysiedleńczej Czterodniowa akcja samoobrony; rozpoczęto intensywną budowę bunkrów.
Kwiecień 1943 Około 45 000–50 000 osób Celem była deportacja robotników do obozów pracy i pozostałych osób do Treblinki Około 300–500 bojowców ŻOB i około 250 bojowców ŻZW Ludność cywilna masowo ukrywała się w bunkrach i kryjówkach.
19 kwietnia–16 maja 1943 — Około 7 000 osób deportowanych do Treblinki i około 42 000 do obozów pracy oraz koncentracyjnych Ponad 1 000 żołnierzy Waffen-SS i policjantów po stronie niemieckiej Ponad 7 000 Żydów zabitych podczas operacji według USHMM; IPN podaje około 12 000 ofiar powstania.
16 maja 1943 Getto zniszczone i wypalone Deportacje ocalałych trwały w ramach niemieckiej likwidacji Opór zorganizowany oficjalnie zakończony Wysadzenie Wielkiej Synagogi; pojedyncze grupy ukrywały się w ruinach także później.

Liczby pochodzą z różnych opracowań i mogą się różnić zakresem: część źródeł liczy osoby zabite bezpośrednio podczas walk i likwidacji, a część obejmuje także ofiary deportacji lub osoby zmarłe w ukryciu; zakres 19 kwietnia–16 maja 1943 roku obejmuje 27 dni kalendarzowych.

Znaczenie powstania

Opór trwał oficjalnie 27 dni, mimo że niemieckie siły miały ponad 1 000 żołnierzy Waffen-SS i policjantów, a powstańcy dysponowali znacznie mniejszymi, rozproszonymi oddziałami. Jego znaczenie nie polegało na militarnym pokonaniu Niemców. Było nim odrzucenie narzuconej deportacji, wybór walki zamiast biernego oczekiwania oraz utrzymanie wspólnotowego oporu w sytuacji skrajnej przewagi okupanta.

Był to zbrojny opór przeciw deportacji i likwidacji getta, połączony z masowym ukrywaniem się ludności cywilnej. Bunkry i kryjówki pozwalały mieszkańcom nie stawić się na deportację, a bojowcom podejmować kolejne działania po utracie wcześniejszych punktów. Dlatego skala oporu obejmuje nie tylko liczbę uzbrojonych osób, lecz także dziesiątki tysięcy cywilów uczestniczących w odmowie podporządkowania się.

Data 16 maja 1943 roku zamyka oficjalną fazę powstania, ale nie wyznacza końca każdej historii przetrwania. Ruiny getta pozostawały miejscem ukrywania się pojedynczych grup jeszcze później. Pamięć o powstaniu łączy więc opis walk, deportacji i zniszczenia z pytaniem o sprawczość ludzi, którym okupant odebrał niemal wszystkie możliwości wyboru.

Czytaj również: powstanie warszawskie.

Najczęstsze pytania

Kiedy wybuchło powstanie w getcie warszawskim?

Powstanie wybuchło 19 kwietnia 1943 roku, gdy niemieckie oddziały rozpoczęły ostateczną likwidację getta.

Ilu bojowców brało udział w walkach?

POLIN podaje około 300–500 bojowców ŻOB i około 250 bojowców ŻZW, a także luźne grupy niezwiązane bezpośrednio z tymi organizacjami. USHMM stosuje zaokrągloną liczbę około 700 młodych żydowskich bojowców.

Jak długo trwał opór?

Oficjalnie od 19 kwietnia do 16 maja 1943 roku, czyli 27 dni. Pojedyncze grupy i osoby ukrywały się w ruinach jeszcze po tej dacie.

Źródła

  • Powstanie w getcie warszawskim. Informacje historyczne — Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, 2026, strona informacyjna POLIN
  • Deportations to and from the Warsaw Ghetto — United States Holocaust Memorial Museum, 2023, Holocaust Encyclopedia
  • 80. rocznica wybuchu powstania w getcie warszawskim — Instytut Pamięci Narodowej, 2023, Centrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.