Wojny perskie — Maraton, Termopile i Salamina

8 min czytania
Wojny perskie — Maraton, Termopile i Salamina

Wojny perskie były serią konfliktów między państwem Achemenidów a greckimi polis. Ich najważniejsze epizody to powstanie jońskie w latach 499–493 p.n.e., bitwa pod Maratonem w 490 p.n.e. oraz inwazja Kserksesa w latach 480–479 p.n.e., zakończona kluczowymi zwycięstwami pod Salaminą i Platejami.

Czym były wojny perskie i kiedy trwały?

Wojny perskie wyrastały z napięcia między rozległym imperium Achemenidów a greckimi polis położonymi na kontynencie i wybrzeżach Morza Egejskiego. Za początek głównej fazy konfliktu uznaje się powstanie jońskie z lat 499–493 p.n.e. Miasta greckie w Jonii wystąpiły przeciw perskiej władzy, a ich klęska stworzyła warunki do kolejnych wypraw na obszar Grecji.

Pierwsza wyprawa perska zakończyła się w 490 p.n.e. bitwą pod Maratonem. Dziesięć lat później Kserkses rozpoczął znacznie większą inwazję. W 480 p.n.e. doszło do obrony Termopil i bitwy morskiej pod Salaminą, a w 479 p.n.e. Grecy odnieśli zwycięstwa pod Platejami i Mykale. Encyclopaedia Iranica podaje, że późniejsza faza konfliktu grecko-perskiego trwała do około 449 p.n.e.

Nie był to jeden ciągły marsz dwóch jednolitych państw. Po stronie greckiej występowały niezależne polis, które miały własne interesy, ustroje i armie. Różnice między nimi dobrze pokazuje zestawienie Ateny i Sparta: Ateny odegrały szczególnie ważną rolę w działaniach morskich, podczas gdy Sparta była symbolem siły lądowej i dyscypliny hoplitów. W tle pozostawała także demokracja ateńska, choć udział polityczny w Atenach nie obejmował wszystkich mieszkańców polis.

Perskie przygotowania do wyprawy Kserksesa miały skalę wymagającą rozbudowanej administracji. Zbudowano mosty pontonowe przez Hellespont, wykopano przez półwysep Athos kanał o długości 2 200 m i utworzono magazyny zaopatrzenia. Te działania pokazują, że inwazja z 480 p.n.e. była przedsięwzięciem logistycznym, a nie tylko serią lokalnych starć.

Bitwa pod Maratonem: pierwsza porażka Persji

Bitwa pod Maratonem rozegrała się w 490 p.n.e. podczas pierwszej wyprawy perskiej. Ateńczycy i Platejczycy wyszli naprzeciw armii perskiej na równinie w Attyce. Herodot, opisując ustawienie Greków, nie podaje w tym miejscu pełnej liczby walczących. Zaznacza natomiast, że linia bojowa Ateńczyków i Platejczyków miała długość porównywalną z linią Medów.

Ta informacja jest ważniejsza niż późniejsze próby dopisywania jednej dokładnej liczby całej armii perskiej. W wykorzystanym opisie nie ma bezspornych danych pozwalających określić jej pełną liczebność. Pewne są natomiast liczby strat przekazane przez Herodota: 6 400 zabitych po stronie perskiej oraz 192 po stronie ateńskiej.

Wynik bitwy był zwycięstwem Ateńczyków i Platejczyków. Persowie wycofali się, a Maraton zakończył się zwycięstwem Ateńczyków i Platejczyków oraz odwrotem Persów. Znaczenie bitwy nie polegało jednak na zakończeniu wojen perskich. W 490 p.n.e. odparto jedną wyprawę, lecz napięcie między Atenami a Persją pozostało nierozwiązane.

Relacja Herodota w Dziejach, księga 6, rozdziały 111.3 i 117.1, pochodzi z około 440 p.n.e. Dlatego liczby 6 400 i 192 należy traktować jako dane przekazane przez starożytnego autora, a nie współczesny raport wojskowy. Jednocześnie są to jedyne konkretne liczby strat podane w tym zestawie źródeł dla Maratonu.

Termopile: ilu Spartan walczyło?

Termopile były wąskim przejściem między górami a morzem, dlatego mogły ograniczyć przewagę liczebną najeźdźcy. W 480 p.n.e. skierowano tam grecki kontyngent liczący według współczesnego podsumowania Cambridge około 7 000 ludzi, w tym 300 Spartan. Nie była to więc obrona złożona wyłącznie ze Spartan.

W końcowej fazie bitwy pozostało 300 Spartan dowodzonych przez Leonidasa. Wraz z nimi walczyli między innymi Tespijczycy i Tebańczycy. Po stronie greckiej poległo między innymi 300 Spartan i 700 Tespijczyków, a także część innych kontyngentów. Termopile nie były jednak strategicznym zwycięstwem Greków: Persowie zdobyli przełęcz po obejściu pozycji przez góry.

Ich znaczenie polegało przede wszystkim na opóźnieniu perskiego marszu. Obrona przełęczy pokazała również, że topografia mogła zmienić charakter starcia. Ciasne przejście ograniczało możliwość wykorzystania perskiej przewagi liczebnej.

Skala perskiej armii pozostaje przedmiotem krytycznej oceny. Herodot podawał dla wojsk lądowych 1 700 000 piechoty, 80 000 jazdy oraz 20 000 jeźdźców na wielbłądach i rydwanów, a pełne wyliczenie wyprawy sięgało 5 283 220 osób. Współczesne rekonstrukcje logistyczne oceniają siły perskiej inwazji na około 100 000–200 000 ludzi. Encyclopaedia Iranica przywołuje także rekonstrukcję obejmującą 70 000 piechoty i 9 000 jazdy.

Właśnie dlatego odpowiedź na pytanie „ilu Spartan walczyło pod Termopilami?” brzmi: 300 w ostatniej fazie bitwy, ale około 7 000 Greków w początkowym kontyngencie. Liczby te nie opisują tego samego momentu ani tej samej grupy.

Salamina: dlaczego Grecy zwyciężyli?

Salamina była bitwą morską z 480 p.n.e., rozegraną około 9 km na zachód od Aten. Herodot wymienia 378 greckich trier, nie licząc dodatkowych jednostek pięćdziesięciowiosłowych. W przypadku floty perskiej nie ma w przedstawionym zestawie źródeł jednej uzgodnionej liczby okrętów, dlatego nie należy przeciwstawiać jej greckiej flocie pozornie dokładnego bilansu.

Decydujące znaczenie miało miejsce bitwy. Wąski akwen ograniczał możliwość rozwinięcia szyku i wykorzystania przewagi liczebnej oraz manewrowej Persów. Okręty perskie miały trudności z utrzymaniem porządku, a część z nich wpadała na siebie. Grecy działali w warunkach, które ułatwiały utrzymanie spójniejszego szyku i wybór momentu uderzenia.

Źródła opisują przede wszystkim starcia taranowe, a nie dominację abordażu. Greckie okręty mogły wykorzystać napór dziobem przeciw jednostkom, które nie miały miejsca na zmianę kursu. Zwycięstwo nie wynikało więc wyłącznie z odwagi załóg, lecz z połączenia topografii, szyku i sposobu walki.

Herodot przypisuje ważną rolę Themistoklesowi, który doprowadził do starcia w ciasnym akwenie między Salaminą a Attyką. Po bitwie flota Kserksesa wycofała się, a przebieg kampanii uległ zmianie. Salamina nie zakończyła wojny w 480 p.n.e., ale stała się jej punktem zwrotnym. W następnym roku Grecy odnieśli zwycięstwo pod Platejami.

Jak czytać starożytne liczby wojsk?

Największy problem z opisem wojen perskich stanowią liczby armii. Herodot wyliczał 2 641 610 żołnierzy oraz 5 283 220 osób wraz z taborem podczas wyprawy Kserksesa. Tak wielkie zestawienia trzeba porównywać z topografią, możliwościami marszu, transportem wody i żywności oraz organizacją zaopatrzenia.

Współczesne rekonstrukcje logistyczne obniżają ocenę liczebności perskiej armii do około 100 000–200 000 ludzi. Jedna z przywoływanych analiz rozdziela tę siłę na 70 000 piechoty i 9 000 jazdy. Nie oznacza to, że da się wskazać jedną bezdyskusyjną liczbę. Oznacza natomiast, że antyczne wyliczenia należy czytać jako relację źródłową, a nie współczesny spis.

Ta zasada dotyczy także strat. Dla Maratonu Herodot podaje 6 400 poległych Persów i 192 Ateńczyków, lecz dla Termopil nie przekazuje wiarygodnej, pełnej liczby strat perskich. W przypadku Salaminy źródła mówią o ciężkich stratach okrętów i ludzi, ale nie dają tu bezspornego bilansu liczbowego.

Porównanie najważniejszych starć wygląda następująco:

Bitwa i data Siły według źródeł antycznych Szacunki współczesne Straty Wynik
Maraton — 490 p.n.e. Herodot nie podaje pełnej liczby armii; opisuje ateńską linię bojową równą długością linii Medów. Brak jednej bezspornie potwierdzonej liczby w wykorzystanych źródłach; nie należy zastępować jej późniejszymi, zawyżonymi tradycjami. Persowie: 6 400; Ateńczycy: 192 — według Herodota. Zwycięstwo Ateńczyków i Platejczyków; odwrót Persów.
Termopile — 480 p.n.e. Herodot: 1 700 000 piechoty, 80 000 jazdy i 20 000 jeźdźców na wielbłądach oraz rydwanów; jego pełne wyliczenie wyprawy sięga 5 283 220 osób. Około 100 000–200 000 uczestników perskiej inwazji; grecki kontyngent wysłany do przełęczy: około 7 000, w tym 300 Spartan. Herodot nie podaje wiarygodnej, pełnej liczby strat perskich; po stronie greckiej polegli między innymi 300 Spartan, 700 Tespijczyków i część innych kontyngentów. Taktyczne opóźnienie Persów, lecz przełęcz została zdobyta po obejściu pozycji przez góry.
Salamina — 480 p.n.e. Herodot: 378 trier greckich, bez jednostek pięćdziesięciowiosłowych; liczebność floty perskiej w przedstawionym zestawie źródeł pozostaje niepewna. Brak jednej uzgodnionej liczby perskich okrętów; badacze podkreślają, że w ciasnym akwenie przewaga liczebna Persów nie mogła się w pełni ujawnić. Źródła opisują ciężkie straty perskich okrętów i ludzi, lecz nie podają tu bezspornego bilansu liczbowego. Zdecydowane zwycięstwo Greków; wycofanie floty Kserksesa i zmiana przebiegu kampanii.

Uwaga: Daty podano w p.n.e.; liczby antyczne są relacjami źródłowymi, a nie współczesnymi spisami, dlatego wielkie wyliczenia Herodota należy porównywać z rekonstrukcjami opartymi na topografii, transporcie, zaopatrzeniu i możliwościach marszu.

Artykuł ma charakter historyczno-edukacyjny; liczby wojsk i strat są rekonstrukcjami źródłowymi, a nie podstawą do współczesnego planowania wojskowego, logistycznego ani oceny bezpieczeństwa.

Zobacz też: Aleksander Wielki.

Zobacz też: republika rzymska.

Najczęstsze pytania

Kiedy trwały wojny perskie?

W wąskim ujęciu najważniejsza faza trwała od powstania jońskiego w 499 p.n.e. do zwycięstw Greków pod Platejami i Mykale w 479 p.n.e. W szerszym ujęciu konflikt grecko-perski trwał do około 449 p.n.e.

Ilu Spartan walczyło pod Termopilami?

W ostatniej fazie bitwy walczyło 300 Spartan pod dowództwem króla Leonidasa. Nie byli jednak jedynymi obrońcami: początkowy kontyngent grecki liczył około 7 000 ludzi, a w końcowej walce uczestniczyli także między innymi Tespijczycy i Tebańczycy.

Dlaczego Grecy zwyciężyli pod Salaminą?

Themistokles doprowadził do walki w ciasnym akwenie między Salaminą a Attyką. Persowie nie mogli wykorzystać pełnej przewagi liczebnej, mieli problemy z manewrowaniem i zderzali się z własnymi okrętami, a Grecy lepiej wykorzystali warunki do taranowania i utrzymali spójniejszy szyk.

Źródła

  • Herodot, Dzieje, księgi 6–9 — Ad Fontes Library, około 440 p.n.e., 6.111.3; 6.117.1; 7.184.1–7.186.2; 8.48.1; 8.89.1–2
  • Greece i. Greco-Persian Political Relations — Encyclopaedia Iranica, 2001, sekcje 69–83
  • Army i. Pre-Islamic Iran — Encyclopaedia Iranica, 1987, sekcje 69–77
  • Salamis — Encyclopaedia Iranica, 2006, sekcje 25–43
  • The Persian Invasion of 480 BC: 2500 years on — University of Cambridge, 2021, sekcje 93–106

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.