Czarna śmierć — skala epidemii w XIV-wiecznej Europie

6 min czytania
Czarna śmierć — skala epidemii w XIV-wiecznej Europie

Czarna śmierć była pierwszą falą drugiej pandemii dżumy i w latach 1347–1352 lub 1346–1353 objęła znaczną część Europy. Analizy DNA potwierdziły, że wywołała ją bakteria Yersinia pestis. Często przyjmuje się, że zmarło około 50% Europejczyków, lecz skala strat była bardzo nierówna między regionami.

Kiedy wybuchła czarna śmierć?

Europejska fala czarnej śmierci nie ma jednej bezdyskusyjnej daty początku i końca. W opracowaniach najczęściej spotyka się ramy 1347–1352 albo 1346–1353. Różnica wynika z przyjętej definicji początku i końca pierwszej fali.

W Anglii najbardziej katastrofalny etap przypadł na lata 1348–1349. Epidemia nie dotknęła wszystkich obszarów jednakowo; jej przebieg wiązano m.in. z czynnikami kulturowymi, ekologicznymi, gospodarczymi, społecznymi i klimatycznymi. W Londynie analizowane szczątki ofiar datowano na lata 1348–1350.

Chronologia pomaga odróżnić czarną śmierć od późniejszych nawrotów dżumy. Była ona pierwszą falą drugiej pandemii, a nie pojedynczym, krótkim wydarzeniem ograniczonym do jednego miasta. Jej miejsce w dziejach Europy można rozpatrywać szerzej, w kontekście przemian opisanych w materiale o starożytności i średniowieczu.

Drogi rozprzestrzeniania epidemii XIV wieku

Za kluczowy kierunek wejścia epidemii do Europy uznaje się wschodnią Europę i region Morza Czarnego. Stamtąd choroba przemieszczała się dalej przez szlaki handlowe, ośrodki wymiany i porty. Nie oznacza to jednak, że każdy etap transportu został odtworzony z taką samą pewnością. Szczegółowe mechanizmy przenoszenia bakterii pozostają przedmiotem badań.

Porty miały znaczenie, ponieważ łączyły odległe obszary i ułatwiały dalsze rozprzestrzenianie się epidemii. Po dotarciu do jednego ośrodka epidemia mogła następnie rozchodzić się lokalnymi drogami. Taki model tłumaczy, dlaczego daty pierwszych zachorowań różniły się między regionami, a Anglia doświadczyła głównej fali dopiero w latach 1348–1349.

Nie należy przy tym zakładać, że sama obecność szlaku handlowego przesądzała o skali zgonów. Oddziaływały także czynniki ekologiczne, społeczne, gospodarcze i klimatyczne. Szerszy kontekst historyczny obejmuje również feudalizm.

Co wywołało średniowieczną epidemię?

Czarną śmierć wywołała bakteria Yersinia pestis. Nie jest to wyłącznie wniosek oparty na opisach kronikarzy. Analizy paleogenomiczne pozwoliły wykryć i zrekonstruować DNA patogenu ze szczątków ofiar, a tym samym połączyć średniowieczne ogniska z konkretnym czynnikiem biologicznym.

Badanie opublikowane w Nature w 2011 roku wykorzystało ofiary z Londynu datowane na lata 1348–1350. Zrekonstruowany starożytny genom miał średnie pokrycie 30×, co umożliwiło identyfikację bakterii jako czynnika sprawczego czarnej śmierci. To rozstrzygnięcie ma większą wagę niż podobieństwo dawnych opisów objawów do współczesnych opisów chorób.

W tym sensie dżuma w średniowieczu jest rozpoznawana na podstawie połączenia kilku rodzajów dowodów: kontekstu historycznego, datowania pochówków i obecności DNA Yersinia pestis. Genetyka nie podaje jednak sama przez się liczby zmarłych ani nie wyjaśnia wszystkich różnic między regionami. Do tego potrzebne są dane demograficzne, archeologiczne i środowiskowe.

Ilu mieszkańców Europy zmarło?

Najczęściej przywoływany szacunek mówi, że czarna śmierć pochłonęła około 50% ludności Europy, czyli około 50 milionów osób. Nie jest to jednak wynik pomiaru obejmującego każdego mieszkańca kontynentu. Nowsze analizy podkreślają, że śmiertelność była silnie zróżnicowana regionalnie i że część badań ocenia ogólny bilans niżej.

Jeszcze szerszy szacunek z badania The source of the Black Death in fourteenth-century central Eurasia wskazuje, że w ciągu około 8 lat mogło zginąć do 60% populacji zachodniej Eurazji. Ta wartość obejmuje szerszy obszar niż sama Europa, dlatego nie należy zamieniać jej bezpośrednio na europejski odsetek.

Dane porównawcze pokazują, dlaczego jedna liczba bywa myląca:

Region Ludność około 1300 r. Ludność około 1400 r. Spadek 1300–1400 Rodzaj źródła
Anglia i Walia 5 750 000 3 000 000 47,8% szacunki demograficzne oparte na rejestrach podatkowych i seriach historycznych
Niderlandy 800 000 600 000 25,0% seria historyczno-demograficzna
Belgia 1 250 000 1 000 000 20,0% seria historyczno-demograficzna
Włochy 12 500 000 8 000 000 36,0% seria historyczno-demograficzna
Hiszpania 5 500 000 4 500 000 18,2% seria historyczno-demograficzna
Europa ogółem 94 200 000 67 950 000 27,9% seria historyczno-demograficzna

Liczby dotyczą porównania lat 1300 i 1400, więc spadek nie oznacza wyłącznie zgonów podczas pierwszej fali epidemii.

Jak rekonstruuje się skalę epidemii?

Historycy nie opierają bilansu na jednym typie świadectwa. W przypadku średniowiecznej Anglii podstawą są rejestry podatkowe uzupełniane źródłami lokalnymi. Przy przeliczaniu liczby podatników z podatku pogłównego na całą populację często stosowano mnożnik 1,9. Każde takie przeliczenie zależy jednak od tego, kogo obejmował rejestr i jaką grupę pomijał.

Drugą grupę stanowią kroniki, dokumenty administracyjne, cmentarzyska i datowane pochówki. Dostarczają informacji o nagłym wzroście śmiertelności, lecz nie tworzą kompletnego spisu ofiar. Dlatego dane historyczne zestawia się z wynikami archeologii i paleogenomiki, w tym z identyfikacją Yersinia pestis w szczątkach.

Osobną metodę zastosowano w analizie środowiskowej opisanej w 2022 roku. Zbadano 1 634 próbki pyłkowe z 261 stanowisk w 19 współczesnych państwach europejskich. Zmiany użytkowania ziemi sugerowały, że wpływ czarnej śmierci nie był jednakowy: w niektórych miejscach aktywność rolnicza wyraźnie osłabła, w innych zmiana była mniejsza.

Taki zestaw danych pozwala rozpoznawać nierówność regionalną, ale nie usuwa wszystkich niepewności. Na wynik wpływają między innymi jakość zachowanych rejestrów, lokalna praktyka pochówków oraz różnice między miastem a wsią. Dlatego warto podawać zarówno często cytowane około 50%, jak i zastrzeżenie, że regionalny rozkład strat był bardzo odmienny.

Czarna śmierć a współczesna diagnostyka

Historyczne rozpoznanie czarnej śmierci opiera się na analizie szczątków, DNA patogenu, źródeł pisanych i modeli demograficznych. Nie jest to współczesne badanie kliniczne, a wynik analizy pochówku z lat 1348–1350 nie stanowi procedury stosowanej wobec żyjącej osoby.

Artykuł ma charakter historyczny i nie zastępuje współczesnej diagnostyki medycznej; rozpoznawanie dżumy u żyjących osób należy wyłącznie do aktualnych procedur klinicznych i laboratoriów medycznych.

Właściwe datowanie ma tu znaczenie podobne jak w pytaniu kiedy było średniowiecze: granice okresu pomagają uporządkować fakty, ale nie zastępują analizy konkretnego źródła. W przypadku epidemii trzeba osobno ocenić czas, patogen, zasięg i jakość danych o ludności.

Najczęstsze pytania

Kiedy wybuchła czarna śmierć?

Za początek europejskiej fali najczęściej przyjmuje się lata 1346–1347, a za główny okres epidemii lata 1347–1352 lub 1346–1353. W Anglii pierwsza fala przypadła na lata 1348–1349.

Ilu mieszkańców Europy zmarło?

Nie ma jednej pewnej liczby. Często cytowany szacunek mówi o około 50% ludności Europy, czyli około 50 milionach osób, ale badania wskazują na duże różnice regionalne i możliwość niższego wyniku dla całego kontynentu.

Co wywołało średniowieczną epidemię?

Czarną śmierć wywołała bakteria Yersinia pestis. Potwierdziły to analizy starożytnego DNA pobranego ze szczątków ofiar.

Źródła

  • Palaeoecological data indicates land-use changes across Europe linked to spatial heterogeneity in mortality during the Black Death pandemic — Nature Ecology & Evolution / PubMed Central, 2022, PMCID: PMC8913360
  • A draft genome of Yersinia pestis from victims of the Black Death — Nature, 2011, DOI: 10.1038/nature10549
  • The source of the Black Death in fourteenth-century central Eurasia — Nature, 2022, DOI: 10.1038/s41586-022-04800-3
  • The Black Death and the origins of the Great Divergence — European Review of Economic History, 2007, Tabela 1, s. 294
  • Measuring the Middle Ages — Significance / Royal Statistical Society, 2020, Opracowanie o angielskich szacunkach ludności

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.