Powojenne losy MRU — demontaż, wojsko i ochrona zabytków

8 min czytania
Powojenne losy MRU — demontaż, wojsko i ochrona zabytków

Powojenne losy MRU to nie jedno wydarzenie, lecz proces trwający od przejęcia umocnień po przejściu frontu, przez demontaż wyposażenia i wojskowe pozbawianie schronów wartości bojowej, aż po etapową ochronę konserwatorską. Największe zmiany nastąpiły między 1945 a początkiem lat 50., natomiast najwcześniejszym wskazanym w briefie wpisem do rejestru zabytków jest decyzja z 2006 roku.

Co stało się z MRU po 1945 roku?

Po zakończeniu działań wojennych umocnienia nie zostały od razu potraktowane jako zabytek. Międzyrzecki Rejon Umocniony, czyli Front Umocniony Łuku Odry i Warty, rozciąga się na obszarze 82 km. Powstał w latach 1935–1938, ale jego powojenna historia zaczęła się od rozpoznania, przejęcia i praktycznego wykorzystania pozostałej infrastruktury.

W latach 1945–1946 część maszyn budowlanych i narzędzi, które pozostały po niemieckich pracach prowadzonych w latach 1944–1945, wywiozły do Świebodzina formacje radzieckie. Sprzęt ostatecznie pozostał na miejscowym dworcu. Był to pierwszy udokumentowany etap powojennego demontażu, jeszcze zanim rozpoczęto systematyczne odzyskiwanie stalowych i pancernych elementów schronów.

Do początku lat 50. XX wieku wyposażenie MRU demontowali szabrownicy, przedsiębiorstwa oraz Ludowe Wojsko Polskie. Najłatwiej znikały elementy, które można było wyrwać, odkręcić albo wykorzystać jako surowiec. Z tego powodu powojenne losy MRU obejmują zarówno działania zorganizowane, jak i rozproszony, niekontrolowany demontaż.

Okres Użytkownik lub sprawca zmian Rodzaj ingerencji Podstawa źródłowa
1945–1946 Formacje radzieckie Przejęcie części maszyn budowlanych i narzędzi; przewiezienie ich do Świebodzina Opracowanie Lubuskich Materiałów, 2023
Do początku lat 50. XX wieku Szabrownicy, przedsiębiorstwa, Ludowe Wojsko Polskie Demontaż łatwo dostępnego wyposażenia, elementów stalowych i urządzeń Opracowanie Lubuskich Materiałów, 2023
Przełom lat 40. i 50. XX wieku Wojsko Polskie Inwentaryzacja, odzysk pancerzy i stalowych osłon, pozbawianie schronów wartości bojowej Opracowanie Lubuskich Materiałów, 2023
Po 1945 roku, szczególnie w pierwszych dekadach powojennych Wojsko i użytkownicy cywilni Wysadzanie lub niszczenie części obiektów, m.in. w północnym sektorze i przy wale przeciwpowodziowym Warty Opracowanie Lubuskich Materiałów, 2023
8 sierpnia 2006 Organy ochrony zabytków Wpis Pz.W. 717 w Pniewie do rejestru zabytków, nr L-223/A Odpowiedź MKiDN, 2010
2011 Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków Wpis niemal wszystkich budowli centralnego odcinka MRU do rejestru zabytków Lubuskie Materiały, 2023
4 września 2023 Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków Wszczęcie postępowania dotyczącego Pz.W. 598, działki fortecznej oraz grobli i jazu S617 Informacja Powiatu Świebodzińskiego, 2023

Daty oznaczają okresy udokumentowanych działań, a nie pełną historię każdego obiektu. „MRU” obejmuje rozproszony zespół fortyfikacji; zakres ochrony konserwatorskiej różni się między odcinkami i pojedynczymi budowlami.

Pierwsza faza: rozpoznanie, przejęcie i demontaż

Pierwsza faza nie polegała na zabezpieczeniu całego zespołu fortyfikacji, lecz na ustaleniu, co można przejąć, wykorzystać albo odzyskać. W 1945 roku, po przejściu frontu, umocnienia znalazły się w nowej rzeczywistości administracyjnej i wojskowej. Część urządzeń traktowano jako pozostałość po niemieckiej infrastrukturze, a nie jako przyszły zabytek.

Do 1946 roku radzieckie formacje przewiozły do Świebodzina część maszyn budowlanych i narzędzi pozostałych po pracach z lat 1944–1945. Nie był to jeszcze plan ochrony ani uporządkowane zagospodarowanie MRU.

Równocześnie trwał demontaż wyposażenia schronów. Do początku lat 50. szabrownicy, przedsiębiorstwa i Ludowe Wojsko Polskie usuwali przede wszystkim części łatwe do wyrwania lub wykręcenia. Znikały urządzenia, elementy stalowe oraz wyposażenie, które można było ponownie wykorzystać albo przekazać na złom.

W tym samym okresie pamięć o walkach o MRU z 1945 roku nie przesądzała jeszcze o zachowaniu obiektów. Na powojenne losy MRU wpływały działania wojskowe, demontaż prowadzony przez przedsiębiorstwa i szabrowników oraz późniejsze niszczenie części obiektów.

MRU po wojnie jako obiekt wojskowy

Po zinwentaryzowaniu umocnień na przełomie lat 40. i 50. XX wieku wojsko przystąpiło do odzyskiwania elementów, które nadal przedstawiały wartość użytkową. Szczególnie interesowały je stalowe i pancerne osłony środków ogniowych. Ich usunięcie pozbawiało schrony części pierwotnych funkcji i jednocześnie ograniczało ich wartość bojową.

MRU po wojnie nie było więc tylko opuszczonym kompleksem podziemi. Poszczególne obiekty podlegały inwentaryzacji, demontażowi i ocenie pod kątem dalszego wykorzystania. Tam, gdzie elementy uzbrojenia lub osłony można było odzyskać, wojsko je usuwało. Tam, gdzie obiekt uznano za niepotrzebny albo kolidujący z innymi zadaniami, dochodziło do jego niszczenia.

Źródła wskazują szczególnie na północny sektor oraz schrony włączone w wał przeciwpowodziowy Warty. W tych miejscach ingerencje miały związek nie tylko z odzyskiem wyposażenia, lecz także z funkcją, jaką teren miał pełnić po wojnie. Dlatego nie da się opisać stanu całego MRU jednym schematem: różne odcinki przechodziły odmienne etapy demontażu i niszczenia.

Nazwa Ostwall odnosi się do tego samego rozległego systemu umocnień, ale powojenne losy poszczególnych budowli trzeba rozpatrywać lokalnie. Obiekt zachowany w centralnym odcinku mógł mieć inną historię niż schron w północnym sektorze albo budowla powiązana z wałem Warty.

Dlaczego część schronów jest zniszczona?

Zniszczenia MRU wynikają z kilku nakładających się procesów, a nie z jednego aktu rozbiórki. Najpierw po 1945 roku następował demontaż wyposażenia przez różne grupy użytkowników. Następnie, na przełomie lat 40. i 50., wojsko odzyskiwało pancerze i stalowe osłony oraz pozbawiało schrony wartości bojowej.

Część obiektów niszczono lub wysadzano, szczególnie w północnym sektorze oraz w schronach włączonych w wał przeciwpowodziowy Warty. W innych miejscach zmiany miały bardziej stopniowy charakter: usuwano drzwi, osłony, urządzenia i elementy możliwe do sprzedaży albo ponownego użycia.

Proces nie zakończył się wraz z początkiem lat 50. Przykładem późnej utraty wyposażenia są stalowe drzwi Wasserschloss 602, zezłomowane po 2002 roku. Ten przypadek pokazuje, że nawet zachowany obiekt mógł tracić oryginalne elementy długo po zasadniczej fazie wojskowego demontażu.

W efekcie dzisiejszy stan schronów jest wynikiem powojennego odzysku materiałów, niszczenia części obiektów oraz późniejszych strat wyposażenia. Ocena konkretnego obiektu wymaga zatem uwzględnienia jego sektora, funkcji i udokumentowanej historii.

Od badań i zainteresowania historycznego do ochrony

Formalna ochrona zabytków pojawiała się etapami. Najwcześniejszym wskazanym w briefie wpisem do rejestru zabytków jest decyzja z 2006 roku dotycząca obiektu bojowego Pz.W. 717 w Pniewie. Wpisano go do rejestru zabytków pod numerem L-223/A.

W 2010 roku, według odpowiedzi sekretarza stanu MKiDN na interpelację, poza Pz.W. 717 pozostałe wymienione elementy MRU nie były wpisane do rejestru zabytków. Znajdowały się jednak w wojewódzkiej ewidencji zabytków. To ważne rozróżnienie: ewidencja nie oznaczała wtedy takiego samego statusu jak wpis do rejestru.

Przełom nastąpił w 2011 roku, gdy decyzją Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wpisano do rejestru niemal wszystkie budowle wchodzące w skład centralnego odcinka MRU. Ochrona nie objęła jednak automatycznie każdego elementu rozproszonego systemu. W przypadku fortyfikacji o długości 82 km znaczenie ma dokładne wskazanie obiektu, zespołu i jego otoczenia.

Ochrona historyczna nie wyczerpuje wszystkich sposobów zabezpieczania podziemi. Nietoperek podlega także ochronie przyrodniczej, odrębnej od ochrony konserwatorskiej konkretnych budowli lub zespołów. Oba podejścia mogą dotyczyć tego samego obszaru, ale mają różny zakres i podstawę.

Kiedy MRU objęto ochroną zabytków?

Nie ma jednej daty objęcia ochroną całego MRU. To rozproszony zespół fortyfikacji, dlatego ochrona była wprowadzana dla konkretnych obiektów, zespołów i odcinków. Najwcześniejszy wskazany wpis dotyczył Pz.W. 717 w Pniewie i został dokonany 8 sierpnia 2006 roku pod numerem L-223/A.

Kolejny istotny etap nastąpił w 2011 roku, kiedy do rejestru wpisano niemal wszystkie budowle centralnego odcinka. Nie oznaczało to jednak zakończenia postępowań dotyczących pozostałych elementów. Zakres ochrony pozostawał zróżnicowany między centralnym odcinkiem, północnym sektorem i innymi pojedynczymi budowlami.

Przykładem późniejszego działania jest informacja z 4 września 2023 roku o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie wpisania do rejestru Pz.W. 598 w Sycowicach wraz z działką forteczną oraz groblą i jazem S617 w Pałcku. To potwierdza, że ochrona MRU nadal może być rozszerzana poprzez odrębne postępowania.

Najbezpieczniejsza odpowiedź na pytanie „kiedy MRU objęto ochroną?” brzmi więc: etapami, od 8 sierpnia 2006 roku, przez wpis z 2011 roku, po kolejne postępowania, w tym z 4 września 2023 roku. Zwiedzanie MRU wymaga korzystania z udostępnionych tras i stosowania się do regulaminu przewodnika lub zarządcy; samodzielne wchodzenie do nieudostępnionych schronów, szybów i podziemi może naruszać przepisy oraz stwarzać zagrożenie zawaleniem, upadkiem lub obecnością niewybuchów.

Najczęstsze pytania

Co stało się z MRU po 1945 roku?

Po przejściu frontu umocnienia rozpoznawano i częściowo wykorzystywano wojskowo, a ich wyposażenie demontowali żołnierze, przedsiębiorstwa i szabrownicy. Do początku lat 50. odzyskiwano przede wszystkim elementy stalowe i pancerne, a część obiektów niszczono.

Kiedy MRU objęto ochroną zabytków?

Etapami. Pz.W. 717 w Pniewie wpisano do rejestru 8 sierpnia 2006 roku, a w 2011 roku wpis objął niemal wszystkie budowle centralnego odcinka MRU. Kolejne postępowanie, dotyczące Pz.W. 598 i infrastruktury S617, wszczęto 4 września 2023 roku.

Dlaczego część schronów jest zniszczona?

Wpłynęły na to wojskowy demontaż wyposażenia, odzysk stali i pancerzy, wysadzanie części obiektów oraz późniejsze pozyskiwanie złomu. Przykładem późnej utraty elementu jest zezłomowanie stalowych drzwi Wasserschloss 602 po 2002 roku.

Źródła

  • Odpowiedź sekretarza stanu MKiDN na interpelację w sprawie ochrony zabytkowych fortyfikacji MRU — Sejm RP / Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 2010, Interpelacja nr 15488; decyzja Pz.W. 717 z 8.08.2006, nr L-223/A
  • Lubuskie Materiały — opracowanie o południowym skrzydle MRU — Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków, 2023, PDF, s. 166–168; streszczenie dotyczące wpisu z 2011 roku
  • Informacja o wszczęciu postępowania dotyczącego Pz.W. 598 i infrastruktury S617 — Powiat Świebodziński / Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków, 2023, publikacja z 4.09.2023

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.