Rozbiory Polski — daty, terytoria i następstwa

7 min czytania
Rozbiory Polski — daty, terytoria i następstwa

Rozbiory Polski przeprowadzono w latach 1772, 1793 i 1795. Dokładne daty zawarcia głównych porozumień to 5 sierpnia 1772, 23 stycznia 1793 oraz 24 października 1795 roku. Rzeczpospolita Obojga Narodów utraciła według zestawienia około 733,0 tys. km² i około 12,3 mln mieszkańców.

Kiedy były rozbiory Polski?

Rozbiory przeprowadzono w latach 1772, 1793 i 1795. Pierwszy akt podpisano 5 sierpnia 1772 roku, drugi 23 stycznia 1793 roku, a trzeci 24 października 1795 roku. W szkolnym skrócie daty rozbiorów zapisuje się jako: 1772, 1793, 1795.

Warto odróżniać datę podpisania porozumienia od późniejszej ratyfikacji lub wykonania podziału. Po I rozbiorze sejm rozbiorowy ratyfikował układy 30 września 1773 roku. W przypadku III rozbioru konwencja petersburska z 26 stycznia 1797 roku formalnie domknęła podział.

Rozbiory były końcowym etapem istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Zobacz także: unia lubelska, unia w Krewie oraz dzieje Polski.

Które państwa dokonały rozbiorów?

W trzech rozbiorach Polski uczestniczyły Rosja, Prusy i Austria. Nie brały jednak udziału w każdym podziale jednocześnie. W II rozbiorze z 1793 roku uczestniczyły wyłącznie Rosja i Prusy, natomiast Austria nie otrzymała wtedy ziem Rzeczypospolitej.

W I rozbiorze każde z 3 państw zaborczych przejęło wyznaczoną część terytorium. W II rozbiorze największy udział przypadł Rosji, a w III rozbiorze ponownie uczestniczyły wszystkie 3 mocarstwa: Rosja, Prusy i Austria.

Trzy rozbiory Polski — daty, uczestnicy i skala strat

Poniższe zestawienie pokazuje daty rozbiorów, państwa uczestniczące, szacunkową powierzchnię utraconych ziem oraz liczbę mieszkańców znajdujących się na tych obszarach. Dane pochodzą z opracowania Historia Polski w liczbach — Okres do 1795 r. i pozwalają porównać wszystkie 3 etapy.

Rozbiór i data Państwa uczestniczące Powierzchnia utracona Liczba ludności na utraconych ziemiach Podstawa traktatowa lub akt prawny
I rozbiór — 5 sierpnia 1772 Rosja, Prusy, Austria 211,0 tys. km²; Prusy 36,0 tys. km², Rosja 92,0 tys. km², Austria 83,0 tys. km² 4,6 mln; Prusy 0,6 mln, Rosja 1,3 mln, Austria 2,7 mln Układy rozbiorowe z 5 sierpnia 1772 roku; ratyfikacja przez sejm rozbiorowy 30 września 1773 roku
II rozbiór — 23 stycznia 1793 Rosja, Prusy 307,0 tys. km²; Prusy 57,0 tys. km², Rosja 250,0 tys. km² 4,0 mln; Prusy 1,0 mln, Rosja 3,0 mln Traktat rozbiorowy rosyjsko-pruski z 23 stycznia 1793 roku; odrębne traktaty z Rzecząpospolitą i zatwierdzenie przez sejm grodzieński w 1793 roku
III rozbiór — 24 października 1795 Rosja, Prusy, Austria 215,0 tys. km²; Prusy 48,0 tys. km², Rosja 120,0 tys. km², Austria 47,0 tys. km² 3,7 mln; Prusy 1,0 mln, Rosja 1,2 mln, Austria 1,5 mln Traktat trzeciego rozbioru z 24 października 1795 roku; konwencja petersburska z 26 stycznia 1797 roku formalnie domknęła podział
Razem — 1772–1795 Rosja, Prusy, Austria 733,0 tys. km² około 12,3 mln Trzy kolejne akty rozbiorowe; po III rozbiorze Rzeczpospolita przestała istnieć jako niepodległe państwo

Powierzchnie podano w tys. km², a ludność w mln osób. Są to wartości szacunkowe; różnice między opracowaniami wynikają między innymi z odmiennego wyznaczania granic Rzeczypospolitej oraz z uwzględniania wcześniejszych aneksji z lat 1769–1770.

I rozbiór Polski — 1772

I rozbiór Polski został przeprowadzony na podstawie układów podpisanych 5 sierpnia 1772 roku przez Rosję, Prusy i Austrię. Rzeczpospolita utraciła wtedy 211,0 tys. km² oraz około 4,6 mln mieszkańców.

Największy obszar przejęła Rosja: 92,0 tys. km² zamieszkane przez około 1,3 mln osób. Austria otrzymała 83,0 tys. km² z około 2,7 mln mieszkańców, a Prusy 36,0 tys. km² z około 0,6 mln mieszkańców. Pod względem liczby ludności był to największy z trzech rozbiorów.

Układy rozbiorowe zostały później zatwierdzone przez sejm rozbiorowy 30 września 1773 roku. Dane dotyczące strat Austrii wymagają dodatkowego wyjaśnienia: zestawienie obejmuje także Spisz zajęty w 1769 roku oraz starostwa nowotarskie, czorsztyńskie i sądeckie anektowane w 1770 roku.

II rozbiór Polski — 1793

II rozbiór nastąpił 23 stycznia 1793 roku i miał większą skalę terytorialną niż pierwszy. Rzeczpospolita utraciła 307,0 tys. km² oraz około 4,0 mln mieszkańców. Podziału dokonały tylko Rosja i Prusy; Austria nie uczestniczyła w tym rozbiorze.

Rosja przejęła 250,0 tys. km², na których mieszkało około 3,0 mln osób. Prusy otrzymały 57,0 tys. km² z około 1,0 mln mieszkańców. Traktat rosyjsko-pruski podpisano 23 stycznia 1793 roku, a odrębne traktaty z Rzecząpospolitą zatwierdził sejm grodzieński w 1793 roku.

Porównanie liczb pokazuje, że II rozbiór był największy pod względem powierzchni. Jego 307,0 tys. km² stanowiło więcej niż obszar utracony w I rozbiorze, wynoszący 211,0 tys. km², oraz w III rozbiorze, wynoszący 215,0 tys. km².

III rozbiór Polski — 1795

III rozbiór Polski przeprowadzono 24 października 1795 roku. Rosja, Prusy i Austria podzieliły pozostałe ziemie Rzeczypospolitej, które obejmowały 215,0 tys. km² i około 3,7 mln mieszkańców.

Rosja przejęła 120,0 tys. km² z około 1,2 mln mieszkańców. Prusy otrzymały 48,0 tys. km² z około 1,0 mln mieszkańców, a Austria 47,0 tys. km² z około 1,5 mln mieszkańców. Konwencja petersburska z 26 stycznia 1797 roku formalnie domknęła podział.

Po III rozbiorze Rzeczpospolita przestała istnieć jako niepodległe państwo. W 1795 roku zakończył się okres jej istnienia na mapie politycznej, a do odzyskania niepodległości w 1918 roku upłynęło 123 lata.

Ile terytorium utraciła Polska?

Według zestawienia z 1994 roku łączna powierzchnia utraconego terytorium wyniosła około 733,0 tys. km². Składały się na nią: 211,0 tys. km² po I rozbiorze, 307,0 tys. km² po II rozbiorze oraz 215,0 tys. km² po III rozbiorze.

Na utraconych ziemiach mieszkało łącznie około 12,3 mln osób. W poszczególnych rozbiorach było to około 4,6 mln mieszkańców w 1772 roku, 4,0 mln w 1793 roku oraz 3,7 mln w 1795 roku.

Nie należy traktować tych wartości jako pomiaru według współczesnych granic i standardów geodezyjnych. Źródło zaznacza, że obszar zagarnięty przez państwa zaborcze nie został obliczony dokładnie, szczególnie w odniesieniu do zaboru rosyjskiego. Dlatego liczby 733,0 tys. km² i 12,3 mln osób należy rozumieć jako szacunki zależne od przyjętej metody.

Następstwa rozbiorów

Po III rozbiorze Rzeczpospolita przestała istnieć jako niepodległe państwo. Ziemie Rzeczypospolitej znalazły się pod władzą Rosji, Prus i Austrii.

Skala zmian była terytorialna i demograficzna: łącznie utracono około 733,0 tys. km², a poza granicami niepodległego państwa znalazło się około 12,3 mln mieszkańców. Okres bez własnego państwa trwał 123 lata, do 1918 roku.

Czytaj również: powstanie kościuszkowskie.

Więcej w tekście: powstanie listopadowe.

Najczęstsze pytania

Kiedy były rozbiory Polski?

Rozbiory Polski przeprowadzono w 1772, 1793 i 1795 roku. Dokładne daty głównych porozumień to 5 sierpnia 1772, 23 stycznia 1793 i 24 października 1795 roku. Podpisanie traktatu trzeba odróżniać od późniejszej ratyfikacji lub wykonania podziału.

Które państwa dokonały rozbiorów Polski?

Były to Rosja, Prusy i Austria. Austria nie uczestniczyła w II rozbiorze z 1793 roku, którego dokonały Rosja i Prusy.

Ile terytorium utraciła Polska?

Według zestawienia z 1994 roku około 733,0 tys. km². Jest to wartość szacunkowa, zależna od przyjętych granic i metody obliczeń, a nie pomiar według współczesnych standardów geodezyjnych.

Który rozbiór był największy?

Pod względem powierzchni największy był II rozbiór — 307,0 tys. km². Pod względem liczby ludności największy był I rozbiór — około 4,6 mln mieszkańców.

Źródła

  • Historia Polski w liczbach — Okres do 1795 r. — Biblioteka Cyfrowego Mazowsza, 1994, tabele 3–4, s. 18–20
  • Rozbiory Polski — Open ICIM / opracowanie edukacyjne, 2023, tabela nr 13
  • Pierwszy rozbiór Polski — Muzeum Historii Polski, brak daty publikacji; dostęp 2026, kalendarium, akapit dotyczący układów z 5 sierpnia 1772 roku
  • Przeczytaj — I rozbiór Polski. Sejm rozbiorowy i jego reformy — Zintegrowana Platforma Edukacyjna, brak daty publikacji; dostęp 2026, materiał dydaktyczny o skutkach i ratyfikacji I rozbioru
  • Rozbiory Polski — daty, przyczyny i jak je zapamiętać? — WSFH, 2026, sekcje dotyczące dat i traktatów

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.