Bitwa nad Bzurą — największe polskie natarcie w 1939 roku

7 min czytania
Bitwa nad Bzurą — największe polskie natarcie w 1939 roku

Bitwa nad Bzurą trwała od 9 do 22 września 1939 roku i była największym polskim działaniem zaczepnym kampanii wrześniowej. Armie „Poznań” i „Pomorze” zaatakowały skrzydło niemieckiej 8. Armii, początkowo odzyskując teren i inicjatywę. Ostatecznie niemieckie odwody, lotnictwo i broń pancerna doprowadziły do okrążenia polskich sił.

Dlaczego doszło do natarcia nad Bzurą?

Na początku września 1939 roku położenie Armii „Poznań” stawało się coraz trudniejsze. Niemieckie jednostki szybko przesuwały się na wschód, a ich czołówki 8–9 września dotarły pod Warszawę. Armia „Poznań”, pozostająca początkowo poza głównym kierunkiem walk, była zagrożona odcięciem i oskrzydleniem.

7 września generał dywizji Tadeusz Kutrzeba, dowódca Armii „Poznań”, uzgodnił współdziałanie z generałem dywizji Władysławem Bortnowskim, dowódcą Armii „Pomorze”. Plan zakładał uderzenie na skrzydło niemieckiej 8. Armii, zanim przeciwnik całkowicie zamknie drogę odwrotu polskich wojsk w kierunku Warszawy.

Całością działań kierował Kutrzeba, natomiast Bortnowski odpowiadał za Armię „Pomorze”. Zamierzone natarcie nie było więc przypadkowym kontratakiem pojedynczej dywizji, lecz próbą wykorzystania chwilowej słabości niemieckiego ugrupowania. W szerszej perspektywie bitwa nad Bzurą zajmuje ważne miejsce wśród bitwy i wojny z udziałem Polaków.

Decyzja o rozpoczęciu uderzenia wynikała także z konieczności odzyskania swobody operacyjnej. Polskie armie musiały przerwać niemieckie tempo działań, otworzyć drogę przez rejon Łowicza i Sochaczewa oraz stworzyć możliwość wycofania części sił przez Puszczę Kampinoską do Warszawy.

Artykuł ma charakter historyczno-edukacyjny; nie dotyczy współczesnych działań wojskowych ani porad operacyjnych, a liczby strat należy przedstawiać jako szacunki zależne od przyjętego źródła.

Pierwsza faza: zaskoczenie niemieckiej 8. Armii

Pierwsza faza bitwy trwała od 9 do 12 września 1939 roku. Główne uderzenie wykonała Grupa Operacyjna generała brygady Edmunda Knoll-Kownackiego. Tworzyły ją 14., 17. i 25. Dywizja Piechoty, wspierana przez Wielkopolską i Podolską Brygadę Kawalerii.

Polskie oddziały przekroczyły Bzurę między Łęczycą a Piątkiem i ruszyły w kierunku Strykowa. Równolegle rozwijały się działania na Łowicz. W pierwszych dniach natarcia udało się zająć między innymi Łęczycę, Piątek i Łowicz. Polskie jednostki posunęły się około 20 kilometrów, a niemiecka 30. Dywizja Piechoty została rozbita.

Znaczenie pierwszych sukcesów wykraczało poza zdobyty teren. Początkowe sukcesy zmusiły Niemców do skoncentrowania dodatkowych odwodów przeciwko polskiemu natarciu.

W tej fazie przewagę dawały Polakom zaskoczenie, koncentracja na wybranym odcinku oraz zaangażowanie kilku dywizji i dwóch brygad kawalerii. Sukces nie oznaczał jednak trwałego przełomu. Niemcy dysponowali większymi możliwościami przerzutu wojsk, a polskie natarcie wymagało dalszej koordynacji między Armią „Poznań” i Armią „Pomorze”.

Druga faza: Łowicz, Skierniewice i utrata inicjatywy

Druga faza przypadła na 13–15 września. Do działań wprowadzono między innymi 4., 16. i 26. Dywizję Piechoty Armii „Pomorze”. Kierunek natarcia prowadził przez Łowicz w stronę Skierniewic. Celem nie było wyłącznie dalsze zdobywanie terenu, lecz przygotowanie drogi odwrotu przez Sochaczew i Puszczę Kampinoską do Warszawy.

Początkowo działania rozwijały się pomyślnie, lecz sytuacja zmieniła się po pojawieniu się niemieckich odwodów pancernych. Niemcy zaczęli koncentrować siły z innych odcinków frontu. Polskie oddziały, które wcześniej wykorzystywały zaskoczenie, musiały odtąd walczyć z przeciwnikiem przygotowanym do obrony i kontrataku.

Przerwanie natarcia Armii „Pomorze” 14 września dodatkowo utrudniło wykonanie planu. Współdziałanie obu armii nie pozwoliło już utrzymać pierwotnego tempa, a polskie zgrupowanie stopniowo traciło inicjatywę. Niemcy skoncentrowali dodatkowe siły, a polskie armie stopniowo utraciły inicjatywę.

Faza i daty Główne jednostki polskie Kierunek i cel natarcia Rezultat
I: 9–12 września 1939 14., 17. i 25. Dywizja Piechoty; Wielkopolska i Podolska Brygada Kawalerii; później 4. i 16. Dywizja Piechoty Znadz Bzury między Łęczycą a Piątkiem na Stryków; równoległe działania na Łowicz Zajęto między innymi Łęczycę, Piątek i Łowicz; rozbito niemiecką 30. Dywizję Piechoty; polskie oddziały posunęły się około 20 kilometrów.
II: 13–15 września 1939 Armia „Pomorze”: 4., 16. i 26. Dywizja Piechoty; siły Armii „Poznań” przegrupowywane nad dolną Bzurę Przez Łowicz w kierunku Skierniewic; przygotowanie odwrotu przez Sochaczew i Puszczę Kampinoską Natarcie początkowo rozwijało się pomyślnie, lecz zostało przerwane po pojawieniu się niemieckich odwodów pancernych; polskie armie utraciły inicjatywę.
III: 16–22 września 1939 Główne siły Armii „Poznań” i „Pomorze” w okrążeniu Przebicie między Sochaczewem a Witkowicami, następnie marsz przez Puszczę Kampinoską do Warszawy i Modlina Niemiecki kontratak, lotnictwo i artyleria rozbiły większość zgrupowania; około 50 tysięcy Polaków przedostało się do Warszawy i Modlina, a około 100 tysięcy trafiło do niewoli.

Daty faz I i II podano za Biurem Bezpieczeństwa Narodowego; fazę III ujęto jako końcowy etap walk i prób przebicia się, który według źródeł trwał do 22 września 1939 roku. Liczby strat i stanów osobowych są szacunkami różnych opracowań, dlatego nie należy ich sumować bez wskazania źródła.

Trzecia faza: próba przebicia do Warszawy

Od 16 do 22 września polskie oddziały próbowały przełamać niemiecki pierścień między Sochaczewem a Witkowicami. Następnym etapem miał być marsz przez Puszczę Kampinoską do Warszawy. W okrążeniu znalazły się główne siły Armii „Poznań” i Armii „Pomorze”, pozbawione wcześniejszej swobody manewru.

Niemiecki kontratak, wspierany przez lotnictwo i artylerię, rozbił większość polskiego zgrupowania. Warunki przebicia pogarszały się z każdym dniem, a działania poszczególnych jednostek coraz trudniej było koordynować. Mimo tego część żołnierzy zdołała przejść przez Puszczę Kampinoską i dotrzeć do Warszawy oraz Modlina.

Około 50 tysięcy polskich żołnierzy wyrwało się z okrążenia. Około 100 tysięcy dostało się do niewoli. Bitwa zakończyła się więc klęską operacyjną, ale nie oznaczała całkowitego zniszczenia wszystkich polskich oddziałów w rejonie Bzury.

Według Muzeum Wojska Polskiego w walkach uczestniczyło około 220 tysięcy polskich żołnierzy i około 440 tysięcy niemieckich. Te szacunki pokazują skalę starcia, które stało się największym polskim natarciem kampanii wrześniowej i największym polskim natarciem w 1939 roku.

Przyczyny klęski

Najważniejszą przyczyną porażki była zmiana stosunku sił po pierwszych dniach walk. Niemcy skierowali nad Bzurę odwody z innych odcinków frontu i do 16 września skoncentrowali około 800 czołgów oraz około 300 samolotów. Takie wzmocnienie pozwoliło im przejść od reakcji na polskie natarcie do systematycznego kontrataku.

Polskie wojska utraciły przewagę wynikającą z zaskoczenia. Niemieckie lotnictwo mogło skuteczniej rozpoznawać i atakować przemieszczające się oddziały, a broń pancerna wspierała zamykanie pierścienia wokół polskich armii. Dodatkowym problemem były trudności z łącznością i koordynacją, szczególnie po przerwaniu natarcia części Armii „Pomorze”.

Bilans strat był dla Polski bardzo ciężki. Muzeum Historii Polski szacuje polskie straty na około 16,5 tysiąca poległych i 32 tysiące rannych. Około 100 tysięcy żołnierzy dostało się do niewoli, a około 50 tysięcy zdołało przedostać się do Warszawy i Modlina.

Straty niemieckie Muzeum Historii Polski ocenia na około 8 tysięcy zabitych i rannych. Instytut Pamięci Narodowej podaje węższy przedział około 6–8 tysięcy poległych. Obie liczby są szacunkami pochodzącymi z różnych opracowań.

Bitwa nad Bzurą nie odwróciła losów kampanii wrześniowej, lecz zmusiła Niemców do zaangażowania znacznych sił i opóźniła ich działania przeciwko Warszawie. Jej przebieg pokazuje, że polskie armie potrafiły przeprowadzić skuteczne natarcie, ale nie miały wystarczających rezerw, osłony z powietrza i czasu, aby utrzymać inicjatywę po niemieckiej koncentracji.

Więcej w tekście: Polacy w bitwie o Anglię.

Powiązany temat: bitwa o Monte Cassino.

Najczęstsze pytania

Kiedy rozegrała się bitwa nad Bzurą?

Od 9 do 22 września 1939 roku. Pierwsze polskie natarcie rozpoczęło się 9 września między Łęczycą a Piątkiem, a końcowe walki i kapitulacja otoczonych oddziałów trwały do 22 września.

Kto dowodził polskim natarciem?

Całością operacji kierował generał dywizji Tadeusz Kutrzeba, dowódca Armii „Poznań”. Armią „Pomorze” dowodził generał dywizji Władysław Bortnowski, a główne pierwsze uderzenie prowadził generał brygady Edmund Knoll-Kownacki.

Dlaczego bitwa zakończyła się klęską?

Niemcy szybko skoncentrowali odwody z innych odcinków frontu, uzyskali zdecydowaną przewagę w lotnictwie i broni pancernej, a polskie armie miały problemy z łącznością i koordynacją. Przerwanie natarcia Armii „Pomorze” 14 września dodatkowo utrudniło plan przebicia do Warszawy.

Źródła

  • Bitwa nad Bzurą — Instytut Pamięci Narodowej, 2018, Archiwum IPN
  • Bitwa nad Bzurą — Muzeum Historii Polski, 2025, Wiedza online
  • Początek bitwy nad Bzurą — Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, 2026, Oś czasu
  • Rocznica Bitwy nad Bzurą — Biuro Bezpieczeństwa Narodowego, 2009, Materiał rocznicowy
  • 83. rocznica Bitwy nad Bzurą — Łódzki Urząd Wojewódzki, 2022, Gov.pl

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.