Bitwa pod Kircholmem 27 września 1605 roku zakończyła się zwycięstwem wojsk litewsko-polskich Jana Karola Chodkiewicza nad armią Karola IX. O wyniku przesądziły nie tylko szarże husarii, lecz także rozciągnięcie szyku, pozorowany odwrót, rozdzielenie wojsk szwedzkich, uderzenie na ich odsłonięte skrzydło oraz współdziałanie jazdy z piechotą.
Kircholm 1605: dlaczego doszło do bitwy
Kircholm 1605 to starcie rozegrane 27 września 1605 roku pod Kircholmem, dzisiejszym Salaspils na Łotwie, nad Dźwiną. Wojska Rzeczypospolitej Obojga Narodów prowadził hetman wielki litewski Jan Karol Chodkiewicz, a armią szwedzką dowodził król Karol IX Waza.
Największą trudnością Chodkiewicza była różnica liczebna. Nowsze zestawienia, po uwzględnieniu korekty o 10 procent, mówią o około 3 375 żołnierzach po stronie litewsko-polskiej. Muzeum Wojska Polskiego podaje około 3 600 ludzi. Szwedzi mieli natomiast około 10 736 żołnierzy według jednego z badań, a według Muzeum Wojska Polskiego około 10 800.
Nie wszystkie źródła podają jednak identyczne liczby. Ordre de bataille przypisywane Erikowi Dahlbergowi wskazuje na 10 868–11 960 żołnierzy szwedzkich. Armia Karola IX była wyraźnie liczniejsza od sił Chodkiewicza. Podobny problem z różnymi szacunkami dotyczy także innych bitew, choćby starcia znanego jako bitwa pod Grunwaldem.
Przewaga liczebna nie oznaczała automatycznie przewagi operacyjnej. Szwedzi musieli wykorzystać ją w sposób skoordynowany, natomiast Chodkiewicz potrzebował doprowadzić do sytuacji, w której nie cała armia przeciwnika walczyłaby jednocześnie. To właśnie ten problem — jak pokonać większe siły częściami — stał się osią planu hetmana.
Ustawienie wojsk nad Dźwiną
Skład obu armii wyraźnie pokazuje, że Kircholm nie był wyłącznie pojedynkiem kawalerii. Po stronie Chodkiewicza służyło około 940–1 040 piechurów. Szwedzka piechota liczyła według jednego zestawienia 8 751–9 263 ludzi, a inne opracowanie podaje około 7 800. To właśnie piechota stanowiła zasadniczą część liczebnej przewagi Karola IX.
Jazda Rzeczypospolitej liczyła około 2 400 ludzi, w tym 1 050–1 450 husarzy. W jej skład wchodzili także petyhorcy w liczbie 100, kirysjerzy — 510–600 oraz kozacy — 392–492. Po stronie szwedzkiej znajdowało się około 2 500 kawalerzystów. Oznacza to, że sama liczba jeźdźców nie wyjaśnia zwycięstwa; decydujące było ich użycie przeciwko określonym fragmentom szwedzkiego szyku.
Wojska Chodkiewicza zostały ustawione tak, by rozciągnięcie własnego frontu wiązało przeciwnika i tworzyło pozory większej dostępności sił. Hetman zamierzał zatrzymać część Szwedów w centrum oraz na jednym skrzydle, a następnie uderzyć głównymi siłami na ich lewe skrzydło. W ten sposób liczniejsza armia miała zostać pozbawiona możliwości jednoczesnego działania na całej szerokości pola bitwy.
Artyleria również nie jest tu prostym argumentem liczbowym. Szwedzi mieli przewagę ogniową, a Muzeum Wojska Polskiego podaje relację około 2:3 na ich korzyść. Dla obu stron nie ma jednak zgodnej, precyzyjnej liczby dział. Istotniejsze od samego zestawienia luf było połączenie ognia piechoty z ruchem jazdy.
| Strona | Dowódca | Jazda | Piechota | Artyleria | Straty |
|---|---|---|---|---|---|
| Rzeczpospolita Obojga Narodów | Jan Karol Chodkiewicz | około 2 400; w tym 1 050–1 450 husarzy | 940–1 040 | Mniej liczna niż szwedzka; brak zweryfikowanej liczby w wykorzystanych źródłach | około 100 zabitych według listu Chodkiewicza; inne źródło: 70 zabitych i około 200 rannych |
| Szwecja | Karol IX Waza | około 2 500 | 8 751–9 263 w zestawieniu Dahlberga; inne opracowanie podaje około 7 800 | Przewaga szwedzka; Muzeum Wojska Polskiego podaje relację około 2:3 na korzyść Szwedów | około 7 000–8 000 według części opracowań; inne badanie szacuje 74 procent stanu armii |
Liczby nie są w pełni porównywalne: zestawienia obejmują różne kategorie żołnierzy, a część strat może obejmować poległych podczas odwrotu i pościgu. Artyleria została ujęta opisowo, ponieważ w wykorzystanych źródłach nie znaleziono zgodnej, precyzyjnej liczby dział dla obu stron.
Manewr hetmana Chodkiewicza
Plan Chodkiewicza opierał się na wymuszeniu błędnej reakcji przeciwnika. Hetman rozciągnął własny szyk, wiązał Szwedów w centrum i na jednym skrzydle, a główne uderzenie skierował na lewe skrzydło armii Karola IX. Ważnym elementem był pozorowany odwrót, który miał skłonić Szwedów do ruszenia naprzód i opuszczenia korzystniejszego ustawienia.
Gdy część armii szwedzkiej zaczęła się przesuwać, jej szyk tracił spójność. Zamiast jednej zwartej masy powstały oddzielone fragmenty, które można było atakować kolejno. Podział armii szwedzkiej ułatwił pokonywanie jej częściami, a koncentracja jazdy na wybranym odcinku pozwoliła Chodkiewiczowi uzyskać lokalną przewagę mimo ogólnej dysproporcji sił.
Husaria nie działała więc w próżni. Ogień piechoty wiązał szwedzkie oddziały, a jazda wykorzystywała moment ich osłabienia lub ruchu. Gdy przełamano jeden odcinek, następne uderzenia mogły obejmować jednostki pozbawione dostatecznego wsparcia. W tym sensie bitwa pod Kircholmem była przykładem zwycięstwa osiągniętego przez tempo, koncentrację i dezorganizację przeciwnika.
Faza rozbijania szwedzkich batalionów trwała według analizy około 2–3 godzin. Źródła i opracowania przywoływane w badaniach mówią natomiast o około 3 godzinach walki wraz z pościgiem. Różnica wynika z tego, czy do czasu bitwy wlicza się również końcową fazę ścigania rozbitej armii.
Husaria Kircholm: siła i ograniczenia
Husaria Kircholm była główną siłą przełamującą, ale nie jedynym powodem zwycięstwa. Badania szacują jej liczebność na 1 050–1 450 ludzi. To znaczna część jazdy Chodkiewicza, jednak nadal zbyt mała, by samodzielnie pokonać całą armię liczącą około 10 736–10 800 żołnierzy.
Atutem husarii były długie kopie, mające około 6 metrów. Przewyższały długością szwedzkie piki, co było jednym z atutów husarii. Sama długość broni nie gwarantowała jednak skuteczności. Szarża musiała trafić w odpowiedni moment, gdy szyk szwedzki był już związany, rozciągnięty albo pozbawiony pełnego wsparcia.
Ograniczenia husarii są równie ważne jak jej zalety. Jazda nie mogła zastąpić piechoty w prowadzeniu ognia ani samodzielnie kontrolować całego pola bitwy. Zwycięstwo wymagało współdziałania około 2 400 jeźdźców z 940–1 040 piechurami, wykorzystania terenu i błędów dowództwa szwedzkiego. Dlatego opowieść o „niezwyciężonej husarii” upraszcza przebieg starcia.
Najtrafniej nazwać ją narzędziem przełamania w dobrze przygotowanym planie. Chodkiewicz nie rzucił jej bezpośrednio przeciwko całej przewadze Karola IX, lecz stworzył warunki, w których kolejne szarże mogły rozbijać odizolowane części szwedzkiej armii. To różnica między skutecznym użyciem formacji a przypisywaniem jej samodzielnej mocy rozstrzygania każdej bitwy.
Straty i znaczenie zwycięstwa
Skala strat pokazuje, jak nierówne były skutki starcia. Jan Karol Chodkiewicz pisał o około 100 zabitych po stronie litewsko-polskiej. Inne przywoływane źródło podaje 70 zabitych i około 200 rannych. Nie są to liczby całkowicie zgodne, dlatego należy traktować je jako różne szacunki, a nie jedną bezdyskusyjną statystykę.
Straty szwedzkie oceniano na około 7 000–8 000 ludzi. Inne badanie szacuje je na 74 procent stanu armii. Tak duża rozbieżność wynika z odmiennych definicji strat oraz z tego, czy wlicza się żołnierzy poległych podczas odwrotu i pościgu. Przy armii liczącej około 10 736–10 800 ludzi oba ujęcia opisują jednak bardzo ciężką klęskę.
Znaczenie bitwy pod Kircholmem polegało przede wszystkim na pokazaniu, że liczniejsza armia może zostać pokonana, jeśli utraci spójność i pozwoli przeciwnikowi wybierać miejsce kolejnych uderzeń. Karol IX dopuścił do podziału armii i utraty przez nią spójności działania. Chodkiewicz połączył natomiast manewr, ogień i szarże.
To artykuł historyczny, nie porada prawna ani instrukcja prowadzenia współczesnych działań wojskowych; liczby dotyczące bitwy są szacunkami zależnymi od źródła i przyjętej metodologii.
Powiązany temat: bitwa pod Kłuszynem.
Więcej w tekście: 1 wojna światowa.
Najczęstsze pytania
Kto wygrał bitwę pod Kircholmem?
Wygrały wojska Rzeczypospolitej Obojga Narodów dowodzone przez hetmana Jana Karola Chodkiewicza. Pokonały armię szwedzką Karola IX mimo wyraźnej przewagi liczebnej przeciwnika.
Ilu żołnierzy walczyło w bitwie?
Najostrożniej podać, że po stronie Chodkiewicza walczyło około 3 375–3 600 żołnierzy, a po stronie szwedzkiej około 10 736–10 800. Starsze i alternatywne zestawienia podają dla armii szwedzkiej nawet 10 868–11 960 ludzi.
Dlaczego Szwedzi ponieśli klęskę?
Karol IX pozwolił, by jego armia została podzielona i opuściła korzystne stanowisko. Chodkiewicz wykorzystał teren, rozciągnął własny szyk, skoncentrował jazdę na wybranym odcinku i połączył ogień piechoty z szarżami husarii.
Źródła
- Bitwa pod Kircholmem — Muzeum Historii Polski w Warszawie, 1605 / strona współczesna, strona muzealna
- Battle of Kirholm (Salaspils) in 1605. The current state of research — Academia.edu — artykuł badawczy, 2022, opracowanie stanu badań
- Liczebność, skład i szyk wojska hetmana litewskiego Jana Karola Chodkiewicza… — Zapiski Historyczne, 2009, tom LXXIV, zeszyt 3
- Networks of Recruitment: Fiscal-military Operations to Contract Foreign Soldiers for Sweden, 1605–1610 — Northern Studies, 2021, tom 52
- Zasady sztuki wojennej w przykładach z historii wojen — opracowanie wojskowe, 2020, rozdział o Kircholmie
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:
Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.



