Mapa Piri Reisa — co naprawdę pokazuje dokument z 1513 roku

6 min czytania
Mapa Piri Reisa — co naprawdę pokazuje dokument z 1513 roku

Mapa Piri Reisa z 1513 roku nie jest wiarygodnym dowodem istnienia mapy Antarktydy bez lodu. To zachowany fragment większej mapy portolanowej, łączącej obserwacje wybrzeży Ameryk z wcześniejszymi materiałami europejskimi, portugalskimi i tradycją Terra Australis.

Co faktycznie przetrwało do dziś

Dokument ukończono w 919 roku hidżry, czyli w 1513 roku. Piri Reis pracował nad nim w Gallipoli. Zachował się przede wszystkim obszar Atlantyku, zachodnie wybrzeża Europy i Afryki oraz wschodnie wybrzeża obu Ameryk. Część wschodnia, obejmująca dużą partię Starego Świata, zaginęła.

Nie oglądamy więc kompletnej mapy świata, lecz fragment oceniany na około 1/3 pierwotnej całości. Zachowany arkusz ma 87 cm długości, 63 cm szerokości przy górnej krawędzi i 41 cm przy dolnej. W dokumentacji pojawia się także zapis 90 × 63 cm, wynikający z innego sposobu mierzenia nieregularnego fragmentu.

Kształt arkusza ma znaczenie interpretacyjne. Nie jest to prostokątna mapa drukowana, ale pergamin wykonany ze skóry zwierzęcej, na którym ręcznie rozplanowano rysunek, napisy, róże wiatrów i kolorowe przedstawienia lądów. Mapa została pomalowana w 8 kolorach. Sama barwność nie świadczy jednak ani o niezwykłym pochodzeniu, ani o nadnaturalnej dokładności.

Fragment odnaleziono w bibliotece pałacu Topkapı w 1929 roku. Autorstwo łączy się z inskrypcją Piri Reisa umieszczoną na samym zabytku, a nie z późniejszą legendą przypisującą mapie wiedzę wyprzedzającą epokę. Takie rozróżnienie jest kluczowe, gdy analizuje się tajemnice historyczne: najpierw trzeba ustalić, co rzeczywiście zachowano, a dopiero potem wyjaśniać niezwykłe elementy.

Element analizy Zweryfikowana wartość Znaczenie interpretacyjne
Data sporządzenia 1513 rok; 919 rok hidżry Dokument powstał w epoce wielkich odkryć, przed opłynięciem przylądka Horn przez Magellana w 1520 roku.
Długość zachowanego arkusza 87 cm Wartość podawana w dokumentacji UNESCO.
Szerokość arkusza przy górnej krawędzi 63 cm Nieregularny kształt odpowiada pracy na pergaminie ze skóry zwierzęcej.
Szerokość arkusza przy dolnej krawędzi 41 cm Nie jest to prostokątna mapa drukowana, lecz fragment większej kompozycji.
Liczba kolorów 8 Potwierdza bogatą, ręcznie malowaną oprawę mapy; sama liczba kolorów nie dowodzi wieku ani niezwykłego pochodzenia.
Liczba map wymienianych przez Piri Reisa 34 Jest to deklaracja autora dotycząca warsztatu źródłowego, a nie liczba zachowanych oryginałów.
Szacowany udział zachowanego fragmentu około 1/3 Pozostała część mapy, obejmująca między innymi dużą część Starego Świata, zaginęła.
Antarktyda bez lodu brak potwierdzonej wartości liczbowej Nie istnieje zweryfikowany pomiar, który identyfikowałby południowy zarys jako rzeczywistą linię brzegową Antarktydy.

Wymiary dotyczą zachowanego fragmentu, nie całej pierwotnej mapy; „34 mapy” oznacza liczbę podaną w inskrypcjach autora.

Jak powstała mapa Piri Reisa

Piri Reis nie przedstawiał siebie jako autora całkowicie nowego obrazu świata. W inskrypcjach wskazał wykorzystanie 34 starych map. Wśród tych tradycji znajdowały się mapy portolanowe, portugalskie materiały dotyczące wybrzeży oraz mapa „zachodnich krain” przypisywana Kolumbowi. Oznacza to kompilację źródeł o różnym wieku, zasięgu i jakości.

Mapa ma charakter portolanowy. Jej konstrukcja opiera się na różach wiatrów, liniach rumbowych i podziałce wyrażonej w ligach. W układzie wykorzystywano 32 kierunki wiatrów, które pomagały wyznaczać relacje między portami i odcinkami wybrzeża. Nie jest to jednak mapa szerokości geograficznych: nie przedstawia równika ani zwrotników.

Mapa ma charakter portolanowy: wykorzystuje róże wiatrów, linie rumbowe i podziałkę w ligach. Piri Reis mógł zestawić rozpoznane wybrzeża Atlantyku z informacjami zaczerpniętymi z innych map, a następnie dopasować je do wspólnej kompozycji. Z tego powodu mapa Piri Reisa jest ważna jako wczesny zapis geografii Ameryk, lecz nie jako precyzyjny model całej planety.

Wartość źródłowa dokumentu przypomina przypadek takich miejsc jak Wineta czy Truso: trzeba oddzielić ślad historyczny od późniejszej opowieści. Tutaj śladem jest mapa z 1513 roku, inskrypcja autora i wykorzystane tradycje kartograficzne. Opowieścią staje się dopiero teza, że jeden południowy zarys musi oznaczać nieznany wówczas kontynent.

Czy to Antarktyda bez lodu?

Twierdzenie Piri Reis Antarktyda opiera się na podobieństwie południowej części mapy do fragmentu współczesnego kontynentu. To jednak nie wystarcza do identyfikacji. Analizy historyczno-kartograficzne wskazują raczej na połączenie wyobrażenia Terra Australis, czyli hipotetycznego południowego lądu znanego ówczesnej kartografii, ze zniekształconym wybrzeżem Ameryki Południowej.

Na mapie nie ma zweryfikowanego pomiaru, który potwierdzałby rzeczywistą linię brzegową Antarktydy. Współczesne interpretacje nie uznają południowego zarysu za wiarygodny zapis Antarktydy bez lodu. Problem polega również na tym, że zachowany arkusz jest częścią większej kompozycji, a nie niezależnym, kompletnym przedstawieniem południowych szerokości geograficznych.

Terra Australis była hipotetycznym południowym lądem znanym ówczesnej kartografii. W przypadku mapy Piri Reisa dochodzi do tego deformacja wynikająca z łączenia materiałów o odmiennych skalach i tradycjach.

Dlatego podobieństwo konturu nie jest dowodem odkrycia Antarktydy. Nie należy też traktować tej interpretacji jako podstawy do współczesnych pomiarów geograficznych. Wnioski dotyczące Antarktydy są oceną historyczno-kartograficzną, nie podstawą do żadnych współczesnych pomiarów geograficznych ani decyzji nawigacyjnych; do nawigacji należy używać aktualnych, certyfikowanych map i danych geodezyjnych. Mapa powstała w 1513 roku, a nie po współczesnych pomiarach Antarktydy.

Skąd wzięły się błędy położenia

Mapa Piri Reisa powstała przez zestawienie 34 materiałów źródłowych o nierównej wartości. Portolany mogły dobrze oddawać znane odcinki wybrzeży, ale informacje o nowych lądach były fragmentaryczne, przerysowane lub przenoszone z map o innych założeniach. Przy takim montażu przesunięcia, nieprawidłowe proporcje i pomyłki w nazwach nie są zaskoczeniem.

Analiza kartometryczna nie potwierdza rzekomej nadzwyczajnej dokładności mapy. Nie istnieje też jednolity, otwarty zestaw liczbowych błędów dla wszystkich punktów, który pozwalałby sprowadzić ocenę do jednej wartości. Trzeba oddzielić obserwowalne wybrzeża od hipotetycznej Terra Australis oraz pamiętać, że mapa nie pokazuje siatki szerokości geograficznych.

Najmocniejszy wniosek brzmi więc inaczej niż popularna sensacja. Dokument pokazuje, jak europejskie tradycje kartograficzne wykorzystywały informacje o Amerykach. Zachował również ślad zaginionej mapy związanej z wyprawami Kolumba. To wystarczający powód, by uznać go za cenny zabytek, bez przypisywania mu pomiarów wykonanych przez nieznaną cywilizację.

Czytaj również: Atlantyda.

Więcej w tekście: katastrofa tunguska.

Najczęstsze pytania

Czy mapa Piri Reisa pokazuje Antarktydę?

Nie ma na to przekonujących dowodów. Południowy ląd lepiej wyjaśniać jako Terra Australis, połączoną ze zniekształceniem wybrzeża Ameryki Południowej.

Kiedy powstała mapa?

Powstała w 1513 roku, czyli w 919 roku hidżry. Piri Reis sporządził ją w Gallipoli, a zachowany fragment odnaleziono w pałacu Topkapı w 1929 roku.

Z jakich źródeł korzystał Piri Reis?

Korzystał z wielu wcześniejszych map, w tym portolanów, materiałów portugalskich oraz mapy zachodnich krain przypisywanej Kolumbowi. UNESCO podaje, że autor wymienił 34 stare mapy.

Czy mapa jest wyjątkowo dokładna?

Nie w sensie nowoczesnej kartografii. Jest ważnym, wczesnym zapisem wybrzeży Ameryk, ale analiza kartometryczna wskazuje na przesunięcia, pomyłki toponimiczne i kompilację materiałów o różnej jakości.

Źródła

  • The Piri Reis World Map of 1513 — UNESCO Memory of the World, 2016, World Map of Piri Reis, nomination form
  • The History of Cartography, Volume 2, Book 1: Islamic Charting in the Mediterranean — University of Chicago Press, 2010, Chapter 14, pp. 268–269
  • The Piri Reis Map of 1513 — University of Georgia Press, 2000, Gregory C. McIntosh
  • The map of Piri Reis (1513) and the Iberian cartography of the sixteenth century — Joaquim Alves Gaspar, 2019, ISHD Meeting, London, 7–11 July

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.