Truso — jak archeolodzy odnaleźli wikiński port

6 min czytania
Truso — jak archeolodzy odnaleźli wikiński port

Archeolodzy utożsamili Truso z osadą w Janowie Pomorskim, łącząc relację Wulfstana z około 890 roku, położenie przy dawnej strefie wodnej delty Wisły oraz wyniki badań rozpoczętych w 1981 roku. Odkryty ośrodek zajmował ponad 20 ha i działał od VII/VIII do początku XI wieku.

Od Wulfstana do mapy stanowiska

Punktem wyjścia nie była legenda, lecz zapis podróży. Około 890 roku Wulfstan wyruszył z duńskiego Hedeby do Truso i opisał trasę, a także zwyczaje Aestiów, czyli zachodnich Bałtów. Relacja opisuje podróż z Hedeby do Truso oraz trasę i zwyczaje Aestiów.

Przez stulecia nazwa Truso pozostawała więc związana przede wszystkim ze źródłem pisanym. Przełom nastąpił w 1981 roku, gdy w Janowie Pomorskim odkryto portową osadę. Dokładną lokalizację stanowiska ustalił dr Marek Jagodziński z Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu. Późniejsze wykopaliska, prowadzone między innymi w latach 1982–1991, pozwoliły sprawdzić, czy odkryte miejsce pasuje do opisu Wulfstana.

Topografia była jednym z najważniejszych argumentów. Stanowisko leżało w dawnej strefie wodnej związanej z ujściem Wisły i jeziorem Drużno, co stanowiło zgodność z opisem położenia Truso. Nie przesądzało to jeszcze o identyfikacji, ale tworzyło zgodność między tekstem z około 890 roku a położeniem osady odnalezionej w Janowie Pomorskim.

To przykład, w którym tajemnice historyczne rozstrzyga się przez zestawianie kilku niezależnych przesłanek, a nie przez pojedynczy efektowny przedmiot. Podobnie jak przy analizie innych stanowisk, na przykład kamiennych kręgów w Odrach czy opowieści o czakramie wawelskim, trzeba oddzielić późniejszą interpretację od danych archeologicznych.

Dlaczego Janów Pomorski uznano za Truso

Najmocniejszy argument stanowi zbieżność czterech elementów: źródła pisanego, położenia, chronologii oraz charakteru znalezisk. Truso funkcjonowało od VII/VIII wieku do początku XI wieku, a większość zabytków pochodzi z okresu od początku IX do końca X wieku. Taki zakres obejmuje czas podróży Wulfstana i odpowiada epoce rozwoju nadbałtyckich ośrodków wymiany.

Skala osady także pasuje do obrazu dużego emporium, a nie małej przystani. Truso zajmowało ponad 20 ha. W opublikowanej dokumentacji przebadano 27 arów strefy portowej, w tym 12,78 ara, dla którego przedstawiono wyniki. Te liczby trzeba rozróżniać: ponad 20 ha oznacza powierzchnię całej osady, natomiast ary odnoszą się tylko do badanego fragmentu portu.

Chronologia nie mówi jednak, że osada od początku wyglądała tak samo. Najstarsza faza, datowana od VII/VIII do początku IX wieku, miała charakter sezonowego punktu rzemiosła i wymiany. Następnie, od początku do połowy IX wieku, powstała bardziej regularna osada z działkami, drogami i uregulowanym ciekiem. Od drugiej połowy IX do końca X wieku Truso działało jako dojrzałe emporium, choć sama osada trwała do początku XI wieku.

Faza Datowanie Powierzchnia lub liczba obiektów Znaleziska i kierunki kontaktów
1. sezonowy punkt rzemiosła i wymiany VII/VIII – początek IX wieku W opublikowanym raporcie brak osobnej powierzchni dla tej fazy; relikty 9 łodzi w strefie portowej Obróbka bursztynu i poroży, początki jubilerstwa oraz wymiana przy miejscu odkrycia łodzi
2. organizacja stałej osady Początek IX – połowa IX wieku Osada rozplanowana na działki; budynki nr I–IX w badanej strefie portowej Regularna zabudowa, drogi, uregulowany ciek oraz warsztaty bursztyniarskie, rogownicze, szklarskie i jubilerskie
3. dojrzałe emporium Od drugiej połowy IX do końca X wieku; osada trwała do początku XI wieku Ponad 20 ha całej osady; 27 arów przebadanej strefy portowej, w tym 12,78 ara opublikowanych wyników Importy z Anglii, Skandynawii, Nadrenii, Europy Zachodniej i obszaru kultury sałtowo-majackiej; 16 monet z depozytu z 1986 roku

Powierzchnia ponad 20 ha dotyczy całej osady, natomiast wartości w arach odnoszą się do przebadanej strefy portowej. Liczba 9 budynków i 9 łodzi dotyczy obiektów opisanych w publikacji badań z lat 1982–1991, a nie pełnej liczby wszystkich obiektów Truso.

Identyfikacja Truso z Janowem Pomorskim jest wnioskiem archeologicznym opartym na zbieżności źródła pisanego, położenia, chronologii i zespołu zabytków; nie należy przedstawiać jej jako bezpośredniego zachowanego napisu z nazwą osady.

Co znaleziono w porcie

Badania strefy portowej ujawniły relikty budynków oznaczonych numerami I–IX oraz pozostałości 9 łodzi. Nie były to wyłącznie konstrukcje mieszkalne. Budynki łączyły funkcje mieszkalne, rzemieślnicze i handlowe, co pokazuje, że wikiński port Truso był jednocześnie miejscem osiedlenia, produkcji i wymiany.

W najstarszej fazie rozwijała się obróbka bursztynu i poroży, a także początki działalności jubilerskiej. W okresie organizacji stałej osady pojawiły się wyspecjalizowane warsztaty bursztyniarskie, rogownicze, szklarskie i jubilerskie. Taki układ wskazuje na zaplecze produkcyjne obsługujące nie tylko mieszkańców, lecz także przybyszów i kupców korzystających z portu.

Szczególnie wymowny jest depozyt odkryty w 1986 roku. Depozyt zawierał 2 drachmy sasanidzkie i 14 dirhemów abbasydzkich; materiały z Truso wskazują na kontakty z kalifatem arabskim.

Relikty łodzi są równie istotne jak monety. W strefie portowej rozpoznano pozostałości 9 łodzi, co dokumentuje obecność jednostek pływających w badanym obszarze. W połączeniu z drogami, uregulowanym ciekiem i działkami zabudowy tworzą obraz zaplanowanego ośrodka, którego funkcje zmieniały się wraz z rozwojem handlu.

Skąd przybywały towary

Rozpoznane materiały wskazują na kontakty Truso z Anglią, Skandynawią i kalifatem arabskim. W strefie portowej zidentyfikowano również importy z Nadrenii, Europy Zachodniej oraz obszaru kultury sałtowo-majackiej, łączonego z Kaganatem Chazarskim. Tak szeroki zasięg nie dowodzi, że każdy kupiec pokonywał całą trasę do Janowa Pomorskiego; pokazuje natomiast, że towary i wzory przedmiotów docierały tu przez rozbudowane sieci wymiany.

Importy z wielu kierunków są odnotowane w materiale dotyczącym fazy dojrzałego emporium. Wtedy ponad 20-hektarowa osada funkcjonowała jako punkt, w którym spotykały się lokalne wyroby i importy z wielu kierunków. Bursztyn, poroże, szkło, wyroby jubilerskie oraz przedmioty metalowe pozwalają widzieć Truso jako ośrodek produkcyjno-handlowy, a nie wyłącznie wikińską osadę portową.

Właśnie zestawienie lokalnych warsztatów z odległymi analogiami wzmacnia identyfikację. Sama nazwa znaleziona w dokumencie nie wystarczyłaby, podobnie jak sama obecność monet nie wskazałaby jednoznacznie konkretnego portu. Dopiero zgodność relacji Wulfstana z około 890 roku, środowiskiem dawnej delty Wisły, chronologią VII/VIII–początek XI wieku i charakterem zabudowy pozwala mówić o Janowie Pomorskim jako o stanowisku identyfikowanym z Truso.

Czytaj również: Wineta.

Więcej w tekście: mapa Piri Reisa.

Najczęstsze pytania

Gdzie znajdowało się Truso?

Stanowisko identyfikowane z Truso znajduje się w Janowie Pomorskim, niedaleko Elbląga, na obszarze dawnej strefy wodnej związanej z ujściem Wisły i jeziorem Drużno.

Kto odkrył osadę?

Portową osadę odkryto w 1981 roku, a jej dokładną lokalizację ustalił dr Marek Jagodziński z Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu.

Jak duży był port handlowy?

Cała osada zajmowała ponad 20 ha. W opublikowanej dokumentacji strefy portowej przebadano 27 arów, z czego przedstawiono wyniki dla 12,78 ara.

Źródła

  • Janów Pomorski/Truso. Struktura i zabudowa strefy portowej. Wyniki badań archeologicznych w latach 1982–1991, tom III:1 — Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu / Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2017, ISBN 978-83-945917-1-7
  • Sprawozdanie dotyczące poszukiwań cmentarzyska Truso — Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu, 2021, Raport dr. Marka F. Jagodzińskiego
  • Archeolodzy poszukują wikińskiego cmentarzyska w Janowie — Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, gov.pl, 2020, komunikat z 22 lipca 2020 roku
  • Wytwórczość metaloplastyczna z osady w Janowie Pomorskim, stan. 1 — Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu, 2021, opis projektu publikacyjnego

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.