Wineta nie jest potwierdzoną archeologicznie nazwą jednego, całkowicie zatopionego miasta. Najpewniejszym punktem odniesienia pozostaje Wolin — rzeczywiste, duże emporium handlowe. Część badaczy łączy je z kronikarskim Jumne, Jomsborgiem lub Winetą, lecz odkrycia potwierdzają przede wszystkim port, osadnictwo i zmiany poziomu wody, a nie legendę w pełnym kształcie.
Wineta w kronikach: od Jumne do miasta zatopionego
Najstarszy problem polega na tym, że opowieść o Winecie nie powstała w jednym źródle i w jednym momencie. Adam z Bremy opisał nadbałtyckie miasto Jumne w dziele powstałym w XI wieku, w księdze II, rozdziale 22 swojej kroniki. Był to obraz potężnego ośrodka handlowego, lecz niekoniecznie jeszcze historia o mieście ukaranym zatonięciem.
Nazwa „Wineta” pojawia się wyraźnie dopiero u Helmolda w XII wieku, w księdze I, rozdziale 2 Kroniki Słowian. To ważne rozdzielenie chronologiczne: Jumne i Wineta należą do tradycji opisującej wielki ośrodek nad Bałtykiem, ale nie stanowią automatycznie dwóch świadectw tego samego wydarzenia. Motyw katastrofy i zatopienia został w późniejszej tradycji związany z nazwą Wineta.
Tak działa wiele opowieści o dawnych miejscach. Rzeczywiste centrum handlowe staje się w przekazie miastem niezwykłym, a jego upadek zostaje wyjaśniony moralną katastrofą. Dlatego Wineta wymaga takiej samej ostrożności jak inne tajemnice historyczne: najpierw trzeba oddzielić datę źródła, jego autora i używaną nazwę, a dopiero później porównywać legendę z archeologią.
Czy Wineta to Wolin?
Wolin jest głównym kandydatem do utożsamienia z częścią przekazów o Jumne, Jomsborgu i Winecie, ponieważ archeologia potwierdza tu istnienie dużego, długotrwałego ośrodka. Nawarstwienia osadnicze osiągają do 8,0 m, a ich układ obejmuje ostatnie 1200 lat. To nie ślad niewielkiej osady, lecz zapis intensywnego i wielowarstwowego życia miejskiego.
Systematyczne wykopaliska w Wolinie rozpoczęto w 1934 roku. Przedwojenne prace objęły 3 główne rejony: Stare Miasto, Srebrne Wzgórze i cmentarzysko na Młynówce. Dane archeologiczne potwierdzają w Wolinie port i rozległy, długotrwały ośrodek handlowy. Nie znaleziono jednak jednego znaleziska z napisem „Wineta”, które rozstrzygałoby wszystkie nazewnicze spory.
Wolin można więc traktować jako rzeczywiste tło legendy, nie jako automatycznie udowodnioną Winetę. Informacje o Truso znajdują się w osobnym materiale.
| Lokalizacja lub element | Dane liczbowe | Datowanie | Znaczenie dla interpretacji |
|---|---|---|---|
| Wolin — centrum wczesnośredniowiecznego ośrodka | nawarstwienia do 8,0 m; osadnictwo obejmuje ostatnie 1200 lat | od około IX wieku do średniowiecza, według zestawienia archeologiczno-geologicznego | potwierdza istnienie rozległego i długotrwałego ośrodka, ale samo nie dowodzi nazwy Wineta |
| Wolin — konstrukcje portowe | faszyna położona w latach 906–907; konstrukcje portowe podwyższane 3 razy w X wieku | X wiek | wskazuje na aktywny port reagujący na zmiany poziomu wody |
| Wolin — zapis geologiczny zmian poziomu morza | faza podwyższenia poziomu morza: 980 ±60 lat BP | około 1000 lat temu w skali opracowania geologicznego | może wyjaśniać zniszczenie części portu; nie potwierdza opowieści o całkowitym zatopieniu miasta |
| Wzgórze Wisielców — kandydatura Jomsborga | około 0,5 m piasku nad niemal całymi kurhanami; dwa nietypowe obiekty | badania 2021–2022; hipotetycznie X wiek dla Jomsborga | wspiera hipotezę o obiekcie kontrolującym szlak wodny, lecz nie rozstrzyga sporu |
| Wolin — badania archeologiczne | badania systematyczne rozpoczęte w 1934 roku; 3 główne rejony przedwojennych prac | od 1934 roku | pokazuje, że identyfikacja Wolina z Winetą wyrasta z długiej historii badań, a nie z pojedynczego odkrycia |
BP oznacza lata przed rokiem 1950; wartości dotyczą obszaru Wolina i jego bezpośredniego otoczenia.
Jomsborg: miasto, twierdza czy nazwa z tradycji sag?
Jomsborg jest kolejną nazwą, którą często łączy się z Wolinem, ale jej znaczenie pozostaje dyskutowane. Według hipotezy Wojciecha Filipowiaka Jomsborg mógł być twierdzą na Wzgórzu Wisielców, natomiast miasto u jego podnóża mogło nosić nazwę Jom. Sam autor podkreśla, że to hipoteza, a nie ustalony fakt.
Badania z lat 2021–2022 dostarczyły argumentów, które tę interpretację wspierają, ale jej nie zamykają. Pod około 0,5 m warstwą piasku odkryto niemal całe kurhany oraz 2 obiekty nieprzypominające pochówków. Jeden z nich mógł być elementem spalonej fortyfikacji. Taki układ pasuje do koncepcji miejsca o funkcji militarnej i kontrolnej, jednak nie daje pewności, że była to właśnie twierdza Jomsborg.
W tym sensie Jomsborg nie jest prostym synonimem zatopionego miasta Wineta. Możliwe, że nazwy odnosiły się do różnych części jednego zespołu osadniczego, do kolejnych tradycji opisujących Wolin albo do ośrodków, których relacje dopiero później połączono. Osobny materiał dotyczy także kamiennych kręgów w Odrach.
Co mogło zostać „zatopione”?
Dane geologiczne pozwalają mówić o realnych zmianach środowiska portowego. W poziomie fundamentów miasta położono faszynę w latach 906–907. W X wieku konstrukcje portowe podwyższano 3 razy, co wskazuje, że mieszkańcy reagowali na podnoszenie się poziomu wody i utrzymywali infrastrukturę ważną dla żeglugi.
W zapisie geologicznym rozpoznano fazę wzrostu poziomu morza oznaczoną na 980 ±60 lat BP. Taka zmiana mogła przyczynić się do zniszczenia części portu. Nie oznacza jednak, że w jednej chwili pod wodą znalazło się całe miasto wraz z zabudową, ludnością i skarbami opisanymi w późniejszych opowieściach.
Najostrożniejszy wniosek brzmi zatem: pewien fragment infrastruktury Wolina mógł zostać zniszczony przez zmiany poziomu wody, a pamięć o tym procesie mogła zasilić legendę. To podobny mechanizm jak w przypadku opowieści o skarbach templariuszy w Polsce, gdzie rzeczywiste miejsca i historyczne napięcia bywają połączone z późniejszymi, znacznie bardziej efektownymi narracjami.
Badania archeologiczne i geologiczne nie uprawniają do przedstawiania Winety jako potwierdzonego, całkowicie zatopionego miasta; lokalizacje i interpretacje Jomsborga powinny być oznaczane jako hipotezy.
Werdykt dla czytelnika
Najpewniejszy poziom ustaleń dotyczy Wolina. Nawarstwienia do 8,0 m, osadnictwo obejmujące 1200 lat, port działający w X wieku oraz badania rozpoczęte w 1934 roku potwierdzają istnienie dużego ośrodka handlowego. Nie ma jednak pojedynczego odkrycia, które potwierdzałoby, że jego oficjalną nazwą była Wineta.
Drugi poziom pewności to prawdopodobny związek części nazw z Wolinem. Jumne Adama z Bremy, Wineta Helmolda i Jomsborg z tradycji skandynawskiej mogą opisywać ten sam region, różne części ośrodka albo kolejne interpretacje jego znaczenia. Hipoteza Wzgórza Wisielców, oparta między innymi na odkryciach z lat 2021–2022, wzmacnia dyskusję, ale jej nie rozstrzyga.
Najmniej pewny pozostaje obraz całkowicie zatopionej Winety. Faza podwyższenia poziomu morza około 980 ±60 lat BP mogła zmienić port, lecz nie dowodzi zatonięcia całego miasta. Dlatego poprawna odpowiedź brzmi: Wineta jest nazwą złożonej tradycji kronikarskiej, Wolin jest faktem archeologicznym, a ich utożsamienie pozostaje interpretacją.
Czytaj również: mapa Piri Reisa.
Więcej w tekście: Atlantyda.
Najczęstsze pytania
Czy Wineta istniała naprawdę?
Nie ma archeologicznego dowodu na istnienie miasta dokładnie takiego, jak opisują późniejsze legendy. Istniał natomiast rzeczywisty, wielki ośrodek w Wolinie, którego cechy mogły stać się podstawą przekazów o Winecie.
Czy Wineta to Wolin?
Wolin jest głównym kandydatem do utożsamienia z częścią przekazów o Jumne, Jomsborgu i Winecie, ale nie jest to identyfikacja absolutnie rozstrzygnięta. Archeologia potwierdza Wolin jako port i centrum handlowe, nie potwierdza zaś wszystkich elementów legendy.
Skąd pochodzi legenda o zatopionym mieście?
Jej rdzeń wyrasta ze średniowiecznych opisów potężnego nadbałtyckiego miasta, późniejszego przypisania mu nazwy Wineta oraz rozbudowy motywu kary i zatonięcia. Dane geologiczne wskazują na zmiany poziomu morza i zniszczenie części portu, co mogło wzmacniać tę tradycję.
Źródła
- Wczesnośredniowieczne przekazy o Wolinie i Winecie — Przegląd Zachodniopomorski / Uniwersytet Szczeciński, 2017, DOI: 10.18276/pz.2017.2-08
- Wizyta polskich naukowców w Szczecinie i w Wolinie w 1935 roku — Roczniki Historyczne / IH PAN, 2018, DOI: 10.12775/RH.2018.13
- Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski, arkusz Wolin — Państwowy Instytut Geologiczny, 2021, arkusz 0114
- Hipoteza o umiejscowieniu Jomsborga na Wzgórzu Wisielców w Wolinie — Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, 2023, materiał informacyjny z 26 czerwca 2023 roku
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:
Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.



