Zamek Czocha — historia budowli i późniejsze legendy

7 min czytania
Zamek Czocha — historia budowli i późniejsze legendy

Zamek Czocha ma wielowarstwową, częściowo udokumentowaną historię. Miejsce pojawia się w źródłach w 1241 roku, pierwsza pewna wzmianka o zamku pochodzi z 1329 roku, a najstarsze zachowane mury datuje się na koniec XIII lub I ćwierć XIV wieku. Dzisiejszy wygląd to także efekt przebudów z XVI wieku, pożaru w 1793 roku i rekonstrukcji z lat 1910–1914.

Od punktu granicznego do warowni

Początki Zamku Czocha nie dają się zamknąć w jednej pewnej dacie. Dokument z 1241 roku wskazuje istniejący w tym miejscu punkt graniczny, ale nie potwierdza jeszcze obecności warowni w formie znanej z późniejszych przekazów. To ważne rozróżnienie: wzmianka o miejscu nie jest tym samym co dowód powstania zamku.

Najstarsze mury zachowane w obecnym założeniu datuje się na koniec XIII wieku albo I ćwierć XIV wieku. Takie ramy wynikają z badań architektonicznych, dlatego bezpieczniej mówić o okresie budowy niż o konkretnej dacie fundacji. Pierwsza pewna wzmianka o zamku pojawia się dopiero w 1329 roku, w dokumencie sprzedaży okręgu zgorzeleckiego. Występuje w nim nazwa Cayhow, odnoszona do Czochy.

W 1329 roku zamek pozostawał w rękach Henryka I Jaworskiego przed sprzedażą okręgu Janowi Luksemburskiemu. Historia Czochy zaczyna się więc od pogranicznego punktu o znaczeniu strategicznym, a nie od późniejszych opowieści o sekretnych przejściach. Podobny problem chronologiczny pojawia się przy innych polskich rezydencjach, takich jak Zamek Królewski na Wawelu, gdzie także trzeba oddzielać kolejne fazy budowy od późniejszego obrazu całego obiektu.

Właściciele i renesansowa rozbudowa

Jednymi z pierwszych wymienionych w źródłach właścicieli byli Wacław i Bernard von Dohna, wzmiankowani w 1389 roku. Od 1453 roku zamek należał do Kaspara von Nostitza, a następnie pozostawał związany z rodem von Nostitz. Właściciele nie tylko utrzymywali istniejącą warownię, lecz także przekształcali ją zgodnie z potrzebami reprezentacyjnej siedziby.

Najważniejsze zmiany przypadły na XVI wiek. Od południa do wieży mieszkalnej dobudowano budynek pałacowy, a portal otrzymał datę 1557. Około 1570 roku powstał kolejny budynek przy wschodnim murze. W III ćwierci XVI wieku rozbudowano także bramę, mury i basteje. Zachowane elementy pozwalają odczytać tę fazę jako przejście od średniowiecznej warowni do bardziej rozbudowanego zespołu mieszkalno-obronnego.

W 1703 roku zamek nabył Johann Hartwig von Üchtritz. Późniejsza rycina z tego roku odegrała istotną rolę w rekonstrukcji przeprowadzonej ponad 200 lat później. Dla porównania funkcji i rozwoju dużych założeń obronnych interesujący jest także zamek w Malborku, choć Czocha ma inną skalę, historię własności i układ przestrzenny.

Rok lub okres Właściciel albo kontekst Zakres zmian lub wydarzenie Status opowieści i dowody
1241 Nieustalony Wzmiankowany punkt graniczny w miejscu dzisiejszego zamku. Dokument historyczny; nie jest jeszcze pewnym datowaniem obecnej warowni.
Koniec XIII wieku – I ćwierć XIV wieku Budowniczy sporny w literaturze Powstanie najstarszych murów założenia. Wniosek z badań architektonicznych; możliwe datowanie zarówno na koniec XIII, jak i początek XIV wieku.
1329 Henryk I Jaworski; zamek pozostawał w jego rękach przed sprzedażą okręgu Janowi Luksemburskiemu Pierwsza pewna wzmianka o zamku Czocha, występującym jako Cayhow. Dokument własnościowy.
1389 Wacław i Bernard von Dohna Pierwsi wymienieni w źródle udokumentowani właściciele. Księga lub dokument własnościowy przywołany przez gminę.
1453–około 1570 Ród von Nostitz Rozbudowa renesansowa: budynek pałacowy, nowe sklepienia, portale, obramienia, kolejny budynek przy murze wschodnim. Zachowane elementy architektoniczne i datowany portal z 1557 roku.
1793 i lata następne Właściciel nieustalony w przywołanym źródle Pożar zniszczył dachy i część wnętrz; po nim wykonano odbudowę, między innymi mansardowe zadaszenia. Dokumentacja historyczno-architektoniczna; szczegóły odbudowy są częściowo nieznane.
1909; 1910–1914 Ernst von Gütschow; architekt Bodo Ebhardt Zakup zamku, następnie szeroka rekonstrukcja: dachy, wnętrza, brama, basteje i mury podzamcza. Plany z lat 1911–1913; rekonstrukcja częściowo oparta na rycinie z 1703 roku.
Po 1952 roku Wojsko; później Wojskowa Agencja Mieszkaniowa Adaptacja na wojskowy ośrodek wypoczynkowy; od 1996 roku zamek znajdował się w gestii Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. Dokumentacja powojenna i informacje samorządowe.
Brak ustalonej daty pierwszego zapisu Tradycja przewodnicka i turystyczna Opowieść o studni, do której miano wrzucać niewierne żony. Źródła potwierdzają istnienie legendy, ale nie wskazują jej pierwszego zapisu.
Badania zaprezentowane w 2021 roku Zespół pomiarowy zamku i firm geodezyjnych Skanowanie i fotogrametria ujawniły nieprawidłowości mogące wskazywać na nieznane przestrzenie; wykluczono zapadnię pod łożem królewskim. Dowód na potrzebę dalszych badań, nie na potwierdzenie wszystkich tajnych przejść.

Daty dotyczą faz udokumentowanych w przywołanych źródłach. „Legenda” oznacza przekaz bez potwierdzenia w dokumentacji budowlanej lub własnościowej; brak daty pierwszego zapisu należy pozostawić wyraźnie zaznaczony.

Pożar i romantyczna rekonstrukcja

W 1793 roku pożar zniszczył wszystkie dachy oraz częściowo wnętrza zamku. Późniejsza odbudowa objęła między innymi mansardowe dachy, ale jej szczegółowy przebieg nie jest w pełni znany. Oznacza to, że każdy element obecnej sylwety nie musi pochodzić z jednej, średniowiecznej fazy budowy.

Nowy rozdział rozpoczął się w 1909 roku, gdy zamek kupił Ernst von Gütschow. W latach 1910–1914 zlecił Bodo Ebhardtowi szeroką rekonstrukcję, częściowo opartą na rycinie z 1703 roku. Dokumentacja archiwalna obejmuje także plany przebudowy z lat 1911–1913.

Ebhardt częściowo podwyższył budynek, stworzył nowy wystrój wnętrz, a następnie zaprojektował mury obronne podzamcza, nową bramę główną i basteje. Dlatego współczesny wygląd Czochy jest połączeniem zachowanych reliktów, odbudowy po pożarze i romantycznej wizji początku XX wieku, a nie prostym obrazem średniowiecznej warowni.

Powojenne losy zamku

Po II wojnie światowej zamek wszedł w powojenny etap użytkowania, odmienny od funkcji reprezentacyjnej sprzed 1939 roku. Po 1952 roku został zaadaptowany na wojskowy ośrodek wypoczynkowy. Taka zmiana przeznaczenia wpływała na sposób korzystania z wnętrz i na dostępność poszczególnych pomieszczeń.

Od 1996 roku zamek znajdował się w gestii Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. Powojenne losy są istotne dla zrozumienia, dlaczego nie wszystkie przestrzenie funkcjonują dziś jako element pierwotnego układu. Historia Zamku Czocha nie kończy się więc na rekonstrukcji z lat 1910–1914, lecz obejmuje także kolejne adaptacje i zmiany zarządu.

Kiedy pojawiły się legendy?

Najbardziej znana opowieść dotyczy studni na dziedzińcu, do której miały być wrzucane niewierne żony. Źródła potwierdzają istnienie tej historii, ale nie wskazują wiarygodnej daty jej pierwszego zapisu. Nie ma podstaw, aby przedstawiać ją jako średniowieczny fakt albo wydarzenie potwierdzone dokumentem.

To właśnie tutaj trzeba oddzielić Czocha historię od warstwy turystycznej narracji. Legenda o studni może być częścią tradycji przewodnickiej, lecz jej obecna forma należy do późniejszego obiegu opowieści. XVIII wiek pojawia się przy innej historii: według przywoływanego źródła legenda o zamurowanym dziecku w kominku miała pochodzić z tego okresu. Nie jest to dowód na XVIII-wieczne powstanie legendy o studni. Opracowanie z 2023 roku również nie podaje wiarygodnej daty pierwszego zapisu tej legendy.

Legendy Zamku Czocha wzmacniają atmosferę miejsca, ale nie powinny zastępować ustaleń konserwatorskich. W artykule należy wyraźnie oddzielić ustalenia konserwatorskie od legend; zwiedzanie niedostępnych pomieszczeń, odwierty i ingerencje w mury zabytku wymagają zgody zarządcy oraz właściwych organów ochrony zabytków.

Czy istnieją tajne przejścia?

W 2021 roku zaprezentowano wyniki pomiarów 3D wykonanych z użyciem 1379 skanów, 36 miliardów punktów i 20 tysięcy zdjęć. Badania wykazały kilka nieprawidłowości architektonicznych, które mogą oznaczać nierozpoznane przestrzenie. To jednak wskazanie miejsc wymagających dalszej analizy, a nie potwierdzenie wszystkich opowieści o podziemnych korytarzach.

Skaner nie potwierdził między innymi zapadni pod łożem królewskim, która miałaby prowadzić do holu. Zamek może mieć ukryte lub nietypowe przestrzenie wynikające z wielu faz rozbudowy, lecz każdą z nich trzeba oceniać na podstawie pomiarów i dokumentacji. Sama niedostępność pomieszczenia nie jest dowodem na jego tajny charakter.

Czytaj również: Zamek Książ.

Zobacz też: Zamek Ogrodzieniec.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstał Zamek Czocha?

Nie ma jednej bezspornie potwierdzonej daty fundacji. Dokument z 1241 roku wspomina punkt graniczny, pierwsza pewna wzmianka o zamku pochodzi z 1329 roku, a najstarsze zachowane mury datuje się na koniec XIII lub I ćwierć XIV wieku.

Czy zamek ma tajne przejścia?

Zamek ma ukryte i nietypowe przestrzenie związane między innymi z jego rozbudową, ale nie każda opowieść jest prawdziwa. Pomiary 3D wskazały anomalie mogące oznaczać nieznane pomieszczenia, jednocześnie wykluczając zapadnię pod łożem królewskim.

Skąd pochodzi legenda o studni?

Dostępne źródła opisują treść legendy, lecz nie wskazują pierwszego dokumentu ani daty jej powstania. Najbezpieczniej przedstawiać ją jako późniejszy przekaz turystyczny, a nie udokumentowane wydarzenie historyczne.

Źródła

  • Konserwacja i restauracja zamków według Bodo Ebhardta — Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa, 2024, PDF, s. 76–78
  • Sucha – Zamek Czocha – Gmina Leśna – perły znad Kwisy — Gmina Leśna, brak daty publikacji, strona samorządowa
  • Zamkowe spotkania z historią. Tajemnice Dolnego Śląska — Archiwum Państwowe we Wrocławiu, 2012, komunikat archiwalny
  • Laserowe odkrycia na Zamku Czocha — Geoforum, 2021, relacja z prezentacji pomiarów 3D
  • Zamek Czocha — Wienerberger Polska, 2023, opracowanie popularne o architekturze i legendach

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.