Zamek Książ — właściciele, przebudowy i wojenne podziemia

7 min czytania
Zamek Książ — właściciele, przebudowy i wojenne podziemia

Zamek Książ ma średniowieczne korzenie, ale jego obecny wygląd jest przede wszystkim wynikiem barokowej przebudowy z początku XVIII wieku oraz rozbudowy prowadzonej w latach 1909–1923 za Jana Henryka XV Hochberga. Wojenne podziemia powstały dopiero w latach 1943–1945, gdy obiekt przejęła III Rzesza i włączono go do kompleksu Riese.

Zamek Książ przed Hochbergami: od warowni piastowskiej do rezydencji

Początki Zamku Książ sięgają końca XIII wieku. Kamienną warownię wzniósł książę Bolko I Surowy z linii Piastów, w miejscu wcześniejszego grodu. Była to budowla o funkcji obronnej. Nie należy więc utożsamiać najstarszej warowni z późniejszą, reprezentacyjną rezydencją, którą ogląda się obecnie.

W Książ historii ważną datą jest także 1382 rok, kiedy pojawia się pierwsza wzmianka o nazwie Fürstenstein. W kolejnych stuleciach zamek przechodził przez ręce różnych właścicieli, zanim w 1509 roku rozpoczęło się panowanie Hochbergów. Od tego momentu rezydencja przez ponad 400 lat pozostawała związana z jednym rodem.

Najstarsza faza Książa była więc przede wszystkim piastowską warownią, a nie pałacem. Podobny kontrast między funkcją obronną a reprezentacyjną można dostrzec przy porównaniu z obiektem takim jak Zamek Czocha, którego dzieje również obejmują długą ewolucję od umocnionej siedziby do rozpoznawalnej rezydencji. Informacje o początkach Książa podaje opracowanie „Zamek Książ – historia i współcześnie”, wydane przez Zamek Książ w Wałbrzychu.

Hochbergowie i dwie wielkie przebudowy Książa

Hochbergowie rozpoczęli panowanie na Książu w 1509 roku. Ród władał rezydencją do 1941 roku, kiedy została skonfiskowana przez III Rzeszę. Ponad 400 lat obecności Hochbergów obejmowało okresy zmieniających się gustów, funkcji i ambicji właścicieli. Dzisiejsza forma zamku nie jest dziełem jednej epoki, lecz rezultatem co najmniej dwóch zasadniczych przebudów.

Pierwsza z nich przypadła na początek XVIII wieku, za Konrada Ernsta Maksymiliana Hochberga. Wtedy powstała między innymi wschodnia fasada, Dziedziniec Honorowy, Sala Maksymiliana, ciąg salonów barokowych oraz budynek bramny z biblioteką. Książ przestał być wówczas wyłącznie historyczną warownią i został przekształcony w reprezentacyjną rezydencję. Barokowy etap można porównywać z przemianami innych polskich siedzib magnackich, w tym z kolejnymi fazami rozbudowy Zamku Królewskiego na Wawelu, choć Książ miał własną, odrębną historię właścicielską.

Druga wielka rozbudowa rozpoczęła się za Jana Henryka XV Hochberga i trwała od 1909 do 1923 roku. Zamek powiększono o skrzydło północne i zachodnie oraz dwie wieże. Plan zakładał nadanie rezydencji skali odpowiadającej wielkiej siedzibie magnackiej, ale przebudowy nie ukończono. Właśnie dlatego w architekturze Książa widoczne są zarówno elementy dopracowanej reprezentacji, jak i ślady przedsięwzięcia przerwanego przed zakończeniem.

Nie zachowała się jedna zweryfikowana liczba wszystkich pomieszczeń całej rezydencji, dlatego nie należy zastępować tego braku szacunkami. Można natomiast precyzyjnie wskazać zakres późnej rozbudowy: dwa nowe skrzydła i dwie wieże. Te dane pochodzą z opracowania „Zamek Książ – historia i współcześnie”.

Konfiskata i wojenne prace Organizacji Todt

Przełom nastąpił w 1941 roku, gdy III Rzesza skonfiskowała Książ. Od 1942 roku rozpoczęto wywożenie zbiorów, a w latach 1943–1945 zamek adaptowano na potrzeby niemieckiej kwatery wojennej. Prace prowadziła Organizacja Todt, a zakres robót obejmował zarówno przebudowę obiektu, jak i drążenie podziemnych wyrobisk.

W 1944 roku przy pracach w Książu zatrudniano blisko 3000 osób. Byli to głównie więźniowie i robotnicy przymusowi wykonujący zadania przy drążeniu sztolni oraz przeładunku materiałów budowlanych. Ta liczba pokazuje skalę przedsięwzięcia lepiej niż sam opis architektonicznych zmian: wojenne przekształcenia wymagały rozbudowanego zaplecza ludzkiego i logistycznego.

W dokumentach z okresu 1943–1945 wymieniono sześć planowanych pomieszczeń przeznaczonych dla Hitlera: pokój narad, pokój do czytania, pracownię, sypialnię, łazienkę i pokój dla służby. Sześć pozycji nie oznacza liczby wszystkich sal Zamku Książ ani pełnego programu wojennej kwatery. Jest to wyłącznie zestawienie zachowanych planowanych wnętrz.

Przebudowy nie ukończono, a dokładne przeznaczenie całego kompleksu pozostaje nieustalone. Dokumentacja dotycząca funkcji poszczególnych przestrzeni jest niepełna, dlatego bezpieczniej mówić o adaptacji zamku i budowie podziemnego zaplecza planowanej kwatery niż o jednoznacznie potwierdzonej, kompletnej siedzibie Hitlera. Informacje o konfiskacie, pracownikach i planowanych pomieszczeniach zawiera folder „Zamek Książ i dzieje rodziny Hochberg” Nadleśnictwa Wałbrzych.

Podziemia Książa a kompleks Riese

Wojenne podziemia Książa drążono na dwóch głównych poziomach: około 15 metrów oraz ponad 50 metrów pod zamkiem. Powstały dopiero podczas prac prowadzonych w latach 1943–1945, a nie w średniowieczu czy w czasie barokowej przebudowy. Ich geneza jest bezpośrednio związana z wojenną adaptacją rezydencji i kompleksem Riese.

Zinwentaryzowana długość podziemnych wyrobisk kompleksu Książ wynosi 950 metrów. Ich powierzchnia to 3200 m², a objętość 13 000 m³. Liczby te opisują zinwentaryzowaną część podziemi, nie zaś koniecznie pełną długość wszystkich historycznych prac wykonanych pod zamkiem i w jego otoczeniu.

W tym sensie podziemia Książa są częścią większego wojennego przedsięwzięcia, którego skala i nieustalone funkcje są omawiane także w opracowaniach o Projekcie Riese.

Okres Właściciel lub użytkownik Liczba pomieszczeń / zakres Długość nowych wyrobisk Funkcja lub znaczenie
Koniec XIII wieku Bolko I Surowy, książę świdnicko-jaworski Brak zweryfikowanej liczby pomieszczeń Nie dotyczy Budowa kamiennej warowni w miejscu wcześniejszego grodu
Początek XVIII wieku Konrad Ernst Maksymilian Hochberg Brak zweryfikowanej liczby pomieszczeń; powstały m.in. Sala Maksymiliana i ciąg salonów barokowych Nie dotyczy Barokowa przebudowa reprezentacyjnej rezydencji
1909–1923 Jan Henryk XV Hochberg Brak zweryfikowanej liczby pomieszczeń; dodano skrzydło północne i zachodnie oraz 2 wieże Nie dotyczy Rozbudowa w kierunku wielkiej rezydencji magnackiej
1941–1942 III Rzesza; konfiskata i przejęcie obiektu Brak zweryfikowanej liczby pomieszczeń; rozpoczęto wywożenie zbiorów od 1942 roku Nie podano Przejęcie zamku i przygotowanie do adaptacji wojennej
1943–1945 Organizacja Todt, administracja niemiecka i więźniowie Gross-Rosen 6 pomieszczeń wymienionych w dokumentach jako planowane dla Hitlera 950 m zinwentaryzowanych wyrobisk Podziemne schrony i zaplecze planowanej kwatery wojennej; dokładne przeznaczenie kompleksu pozostaje nieustalone
1945–1990 Armia Czerwona, następnie administracja państwowa PRL Brak zweryfikowanej liczby pomieszczeń Bez nowych, potwierdzonych wyrobisk Dalsza dewastacja, zabezpieczenie zabytku w latach 50. i pierwsze remonty w latach 70.
Od 1991 roku Gmina Wałbrzych; spółka Zamek Książ w Wałbrzychu Brak zweryfikowanej liczby pomieszczeń Bez nowych, potwierdzonych wyrobisk Zarządzanie, konserwacja i udostępnianie rezydencji oraz części podziemi

Długość 950 m oznacza sumę zinwentaryzowanych wyrobisk kompleksu Książ, a niekoniecznie pełną długość wszystkich historycznych prac.

Dane o poziomach około 15 m i ponad 50 m oraz o wymiarach podziemi pochodzą z opracowania „Książ — opracowanie geograficzne podziemi” Uniwersytetu Łódzkiego z 2008 roku. Zwiedzanie podziemi powinno odbywać się wyłącznie w oficjalnie udostępnionych trasach i zgodnie z regulaminem obiektu; samodzielne wchodzenie do nieudostępnionych wyrobisk jest niebezpieczne i może naruszać przepisy dotyczące ochrony zabytków oraz bezpieczeństwa.

Co wiadomo o przeznaczeniu podziemi, a czego nie da się potwierdzić

Najostrożniejszy wniosek jest taki, że podziemia miały służyć jako schrony i zaplecze planowanej kwatery wojennej, a sam zamek przygotowywano do funkcji związanych z niemiecką administracją wojenną. Potwierdza to chronologia prac: drążenie rozpoczęto dopiero w latach 1943–1945, po konfiskacie obiektu w 1941 roku.

Nie ma jednak dokumentacji, która pozwalałaby jednoznacznie rozstrzygnąć, czy cały kompleks miał służyć wyłącznie jako schron, czy również laboratoriom albo innym instalacjom. Także sześć pomieszczeń wymienionych w dokumentach dla Hitlera nie rozstrzyga o funkcji wszystkich 950 metrów zinwentaryzowanych wyrobisk.

Ważne jest rozdzielenie faktów od hipotez. Potwierdzone są dwa główne poziomy, wymiary zinwentaryzowanej części, udział blisko 3000 pracowników w 1944 roku oraz wojenny kontekst inwestycji. Ostateczne przeznaczenie całego kompleksu pozostaje nieustalone. Od 1991 roku za zarządzanie zamkiem w imieniu Gminy Wałbrzych odpowiada spółka Zamek Książ w Wałbrzychu.

Powiązany temat: Zamek Ogrodzieniec.

Zobacz też: Zamek Niedzica.

Najczęstsze pytania

Kto był właścicielem Zamku Książ?

Od 1509 roku Książ należał do rodu Hochbergów, a w 1941 roku został skonfiskowany przez III Rzeszę. Od 1991 roku pozostaje pod zarządem Gminy Wałbrzych, za pośrednictwem spółki Zamek Książ w Wałbrzychu.

Jak duży jest Zamek Książ?

Dla samej rezydencji nie podano jednej zweryfikowanej liczby wszystkich pomieszczeń. W przypadku wojennych podziemi potwierdzono 950 m zinwentaryzowanych wyrobisk, 3200 m² powierzchni i 13 000 m³ objętości.

Po co drążono podziemia pod Książem?

Najpewniej miały pełnić funkcję schronów i zaplecza planowanej kwatery wojennej. Nie zachowała się jednak dokumentacja pozwalająca jednoznacznie rozstrzygnąć, czy podziemia miały służyć wyłącznie jako schron, czy również laboratoriom albo innym instalacjom.

Źródła

  • Zamek Książ – historia i współcześnie — Zamek Książ w Wałbrzychu, brak daty publikacji w dokumencie, PDF informacyjny zamku
  • Zamek – oś czasu i historia — Zamek Książ w Wałbrzychu, brak daty publikacji, strona oficjalna zamku
  • Historyczne otwarcie podziemi już jesienią tego roku! — Zamek Książ w Wałbrzychu, brak daty publikacji, materiał o podziemiach Riese
  • Książ — opracowanie geograficzne podziemi — Uniwersytet Łódzki, repozytorium DSpace, 2008, Pawlikowska, opracowanie dotyczące kompleksu Książ
  • Zamek Książ i dzieje rodziny Hochberg — Lasy Państwowe, Nadleśnictwo Wałbrzych, brak daty publikacji w dokumencie, folder informacyjny PDF

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.