Zamek Niedzica — historia i legenda inkaskiego testamentu

6 min czytania
Zamek Niedzica — historia i legenda inkaskiego testamentu

Zamek Niedzica ma potwierdzoną historię sięgającą końca XIII lub początku XIV wieku, a jego murowaną fazę łączy się z Wilhelmem Drugethem i dokumentem z 1330 roku. Inkaski testament pozostaje natomiast legendą: relacja o kipu z 1946 roku nie została potwierdzona zachowanym przedmiotem ani niezależnymi dowodami.

Zamek Niedzica na pograniczu polsko-węgierskim

Zamek Niedzica wznosi się nad Dunajcem, na obszarze historycznego pogranicza polsko-węgierskiego. Najstarsza faza założenia była prawdopodobnie drewniana i powstała pod koniec XIII albo na początku XIV wieku. Badania archeologiczno-architektoniczne wskazują również na cysternę wykutą w skale oraz wał ziemny, czyli elementy wcześniejszej warowni.

Murowany zamek górny przypisuje się Wilhelmowi Drugethowi. W jego testamencie z 1330 roku zapisano określenie „novum castrum de Dunaiecz”, uznawane za pierwszą dokumentarną wzmiankę o zamku w Niedzicy. Nie jest to więc budowla, której początki można bez zastrzeżeń datować jedną rocznicą, ale rok 1330 wyznacza ważny, konkretny punkt w jej historii.

Najstarszy murowany obwód miał około 4,5 metra wysokości. Mur o tej wysokości jest jednym z udokumentowanych elementów najstarszej murowanej fazy zamku. W tym sensie Niedzica historia zaczyna się od funkcji obronnej, której ślady są czytelniejsze niż późniejsze opowieści o ukrytych skarbach.

Niedzica historia: Berzeviczy, Zapolyowie, Łascy i Horvathowie

W 1347 roku dobra niedzickie wróciły do rodu Berzeviczych i pozostały w jego rękach do lat 60. XV wieku. W tym okresie rozwijał się zamek górny oraz zabudowa mieszkalna. Następnie dobra przejęli Zapolyowie; przemiany przestrzenne zamku średniego i dolnego łączy się z okresem około 1470–1487, zwłaszcza z działalnością Emeryka Zapolyi.

Później właścicielami byli Hieronim i Olbracht Łascy. W chronologii dziejów zamku pojawia się także rok 1529, należący do szerszego ciągu zmian własnościowych i politycznych, które kształtowały losy warowni na pograniczu. Nie każda data oznacza jednak nową budowę; część odnosi się do właścicieli, a część do kolejnych przekształceń architektury.

Od 1589 roku zamek należał do Horvathów. Przebudowa prowadzona przez Jerzego Horvatha zakończyła się w 1601 roku i nadała rezydencji kształt zbliżony do obecnego. Powstały między innymi elementy renesansowej rozbudowy, baszta narożna, basteja oraz brama wjazdowa. Ta faza jest dobrze udokumentowana i pozwala oddzielić ustalenia architektoniczne od późniejszych legend.

Zamek Ogrodzieniec

Od Joanellich do Salamonów i odbudowy po 1945 roku

Po Horvathach zamek trafił do włoskiego rodu Joanellich, a później ponownie do Horvathów. W połowie XIX wieku należał już do Salamonów. Według opracowania Małopolskiego Instytutu Kultury władali oni zamkiem do 1943 roku, natomiast Zabytek.pl podaje rok 1944 jako koniec ich dziedzictwa. Rozbieżność dotyczy ostatniego okresu własności, nie samego faktu, że Salamonowie byli ostatnimi dziedzicami przed przejęciem powojennym.

Po 1945 roku rozpoczęto prace związane z zabezpieczeniem i odbudową obiektu. Zamek odrestaurowano, a następnie przekazano w użytkowanie Stowarzyszeniu Historyków Sztuki. Dzisiejszy obraz warowni jest zatem wynikiem zarówno średniowiecznej budowy, renesansowej przebudowy z lat 1589–1601, jak i powojennej opieki konserwatorskiej.

Ta wielowarstwowość ma znaczenie dla opowieści o skarbie. Zamek rzeczywiście był miejscem zmieniających się właścicieli, dokumentów i przechowywanych dóbr. Nie wynika z tego jednak automatycznie, że każda historia o ukrytym przedmiocie odnosi się do wydarzenia potwierdzonego źródłowo.

Inkaski skarb Niedzica: co naprawdę wiadomo o kipu

Historia inkaskiego testamentu wiąże się z relacją Andrzeja Benesza. Według tego przekazu w 1946 roku spod progu zamku wydobyto ołowianą tuleję z pękiem rzemieni określanych jako kipu. Przy odkopywaniu mieli być obecni świadkowie, lecz poza nimi nikt później nie widział przedmiotu. Jego dalszy los pozostaje nieznany.

Kipu oznacza system sznurków i węzłów kojarzony z państwem Inków. Dostępna analiza wskazuje, że służyło ono przede wszystkim do zapisu liczbowego, a nie do tworzenia tekstowych testamentów w znaczeniu znanym z europejskich dokumentów spadkowych. Samo użycie słowa „kipu” nie dowodzi więc istnienia inkaskiego dokumentu własności ani testamentu ukrytego w Niedzicy.

W 1956 roku pojawiła się krytyka relacji i przedstawianych dowodów, a analiza opublikowana w 1989 roku wskazywała na sprzeczności w opowieści Benesza. Podważała również autentyczność dowodów i dokumentów oraz stwierdzała, że nie ma potwierdzenia, by kipu było dokumentem spadkowym. To właśnie dlatego określenie „inkaski skarb Niedzica” powinno opisywać legendę, a nie ustalony fakt.

skarby templariuszy w Polsce

Legenda o inkaskim testamencie nie powinna być przedstawiana jako potwierdzony fakt historyczny; przy opisie zabytku należy odróżniać ustalenia badań i dokumentów od relacji rodzinnej oraz późniejszego przekazu turystycznego.

Data Osoba lub grupa Dokument albo relacja Weryfikowalny przedmiot lub fakt Ocena źródła
koniec XIII wieku / początek XIV wieku nieustalony fundator wyniki badań archeologiczno-architektonicznych drewniana zabudowa, cysterna wykuta w skale i wał ziemny ustalenie badawcze; datowanie przybliżone
tuż przed 1330 rokiem Wilhelm Drugeth testament z 1330 roku, wzmianka o „novum castrum de Dunaiecz” murowany zamek górny; mur około 4,5 m wysokości dokument średniowieczny i badania architektoniczne
1347–lata 60. XV wieku Berzeviczy dane historyczne o własności dóbr rozwój zamku górnego i zabudowy mieszkalnej opracowanie konserwatorskie
około 1470–1487 Emeryk Zapolya rekonstrukcja przemian przestrzennych zamku powstanie dzisiejszego zamku średniego i dolnego wyniki badań archeologiczno-architektonicznych
1589–1601 Jerzy Horvath dokumentacja własności i przebudowy rozbudowa renesansowa, baszta narożna, basteja i brama wjazdowa dobrze udokumentowana faza budowlana
1946 Andrzej Benesz; świadkowie wskazani w relacji powojenna relacja o odkryciu pod progiem ołowiana tuleja z pękiem rzemieni określonych jako kipu relacja wtórna; brak zachowanego, publicznie zweryfikowanego przedmiotu
1956–1989 A. Kowalska-Lewicka i późniejsi autorzy publikowane analizy relacji i dowodów brak potwierdzonego testamentu; nieznany los kipu legenda historyczna, niepotwierdzona jako fakt

Daty odnoszą się do faz budowlanych lub okresów własności. „Kipu” oznacza system sznurków i węzłów kojarzony z państwem Inków; w przypadku Niedzicy brak zachowanego przedmiotu dostępnego do niezależnej weryfikacji.

Wniosek diagnostyczny: zabytek jest pewny, testament pozostaje legendą

Diagnoza jest prosta: Zamek Niedzica to zabytek o potwierdzonej, wieloetapowej historii, której ważne punkty wyznaczają 1330 rok, okres Berzeviczych od 1347 roku, rozbudowa Horvathów z lat 1589–1601 oraz powojenna odbudowa po 1945 roku.

Inaczej należy ocenić opowieść o testamencie Inków. Brakuje potwierdzonego, zachowanego kipu, a także niezależnego dowodu na istnienie testamentu. Relacja z 1946 roku ma znaczenie jako element historii legendy, lecz analiza z 1989 roku nie potwierdza jej jako faktu. Najuczciwszy opis brzmi więc: zamek jest historycznie udokumentowany, natomiast inkaski testament pozostaje niezweryfikowaną opowieścią.

Powiązany temat: Zamek Krzyżtopór.

Zobacz też: Zamek Golubski.

Najczęstsze pytania

Kiedy zbudowano Zamek Niedzica?

Nie da się wskazać jednej pewnej daty. Najstarsza faza mogła powstać pod koniec XIII lub na początku XIV wieku, natomiast murowany zamek górny przypisuje się Wilhelmowi Drugethowi tuż przed 1330 rokiem. W 1330 roku zamek wymieniono w testamencie jako „novum castrum de Dunaiecz”.

Czy w Niedzicy znaleziono inkaskie kipu?

Istnieje relacja Andrzeja Benesza i świadków o wydobyciu w 1946 roku ołowianej tulei z pękiem rzemieni. Przedmiot nie zachował się w sposób dostępny do niezależnej weryfikacji, a późniejsze analizy podważały autentyczność dowodów.

Kto był właścicielem zamku?

Wśród udokumentowanych właścicieli byli Berzeviczy, Zapolyowie, Hieronim i Olbracht Łascy, Horvathowie, włoski ród Joanellich oraz Salamonowie. Po II wojnie światowej zamek odrestaurowano i przekazano w użytkowanie Stowarzyszeniu Historyków Sztuki.

Źródła

  • Zamek — Zabytek.pl — Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2014, opracowanie Stanisława Kołodziejskiego, OT NID w Krakowie
  • Zamek w Niedzicy — Małopolski Instytut Kultury / Dni Dziedzictwa, 2010, opracowanie B. Sanockiej w publikacji „Szlak Architektury Drewnianej — Małopolska”
  • Relacje 3/89 — Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej — biblioteka cyfrowa, 1989, artykuł o relacji Andrzeja Benesza i krytyce legendy niedzickiej
  • Niedzica — rozwój ruchu turystycznego, piękny zamek — Academicon / publikacja czasopisma, historyczna publikacja dostępna w PDF, opis dokumentu z 1330 roku i wczesnych dziejów miejscowości
  • Kościół św. Bartłomieja Apostoła — Muzeum — Zespół Zamkowy w Niedzicy, 2025, oficjalna strona muzeum

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.