Skarby templariuszy w Polsce — źródła a późniejsze legendy

7 min czytania
Skarby templariuszy w Polsce — źródła a późniejsze legendy

W wykorzystanych źródłach dokumentowych i archeologicznych nie potwierdzono skarbu templariuszy w Polsce. Potwierdzona jest natomiast obecność zakonu oraz sieć około 8–10 komandorii i ośrodków. Ich majątek tworzyły nadania ziemskie, dziesięciny i dochody gospodarcze, nie zaś udokumentowane kufry złota. Opowieść o ukrytym skarbie należy więc traktować jako późniejszą legendę.

Co rzeczywiście wiadomo o templariuszach w Polsce

Templariusze w Polsce pojawili się w pierwszej połowie XIII wieku, a ich działalność opierała się na nadaniach książęcych i kościelnych. Katalog wystawy The Templars: History and Myth Muzeum Okręgowego w Toruniu wskazuje, że dokładnej liczby komandorii nie da się ustalić. Analiza dotychczasowych badań prowadzi do około 10 ośrodków, z czego 8 lokalizacji rozpoznano na podstawie dostępnych ustaleń. Starsza literatura Mateusza Golińskiego mówiła o 7 trwałych komandoriach, z zastrzeżeniem dotyczącym Sulęcina.

Najwcześniejsze datowane fundacje to Oleśnica Mała z 1226 roku, Leśnica z 1229 roku oraz Chwarszczany i Wielka Wieś z 1232 roku. Te daty oznaczają najstarsze wzmianki lub nadania przywoływane w opracowaniach, a nie zawsze moment wzniesienia wszystkich zabudowań. Dlatego nie należy traktować każdej daty jako dokładnego początku funkcjonowania całej komandorii.

Wśród najczęściej wymienianych ośrodków znajdują się Oleśnica Mała, Leśnica, Chwarszczany, Rurka, Czaplinek, Wałcz, Myślibórz i Wielka Wieś. Ich status nie jest jednak identyczny. W jednych przypadkach zachowały się relikty architektoniczne, w innych głównym świadectwem pozostają dokumenty, a część lokalizacji wymaga ostrożnego rozdzielenia pewnych ustaleń od hipotez.

Nadania i dochody zamiast wyobrażenia o kufrach złota

Najlepszym kontrargumentem wobec wizji jednego skarbu templariuszy jest sposób, w jaki źródła opisują majątek zakonu. Chwarszczany otrzymały przed 29 czerwca 1232 roku nadanie Władysława Odonica obejmujące 1000 łanów. W tym samym roku biskup lubuski Wawrzyniec przekazał templariuszom dziesięciny: z każdego łanu należały się 2 miary lubuskie zboża, 1 miara żyta i 1 miara pszenicy, z wyłączeniem łanów sołtysich.

To zapis systemu utrzymania opartego na ziemi i regularnych świadczeniach. Łan oraz miara lubuska były średniowiecznymi jednostkami, których nie należy bez dodatkowych ustaleń przeliczać na hektary ani kilogramy. Sam rozmiar nadania nie dowodzi istnienia skrytki z kosztownościami. Pokazuje raczej, że komandoria miała zapewniać stały dochód z majątku ziemskiego i należności.

Podobny obraz wynika z badań Rurki. Założenie miało układ zamku-folwarku i przede wszystkim funkcję gospodarczą. Głównym zadaniem komandorii było dostarczanie dochodów do ośrodka nadrzędnego. W źródłach przywoływanych dla Rurki pojawia się nadanie ziemi bańskiej oraz 200 łanów w pobliżu Rurki, ale nie ma zweryfikowanej kwoty rocznego dochodu.

Także liczebność konwentów nie przypomina obrazu wielkiej, zamaskowanej armii pilnującej skarbca. W 1303 roku w Leśnicy udokumentowano 8 osób przybyłych na kapitułę, w tym preceptora, mistrzów w Rurce i Czaplinku oraz kapelana. W 1308 roku w Oleśnicy Małej wymieniono 8 templariuszy, w tym preceptora i kapelana.

Co potwierdza archeologia

Archeologia potwierdza obecność zakonu w sposób nierównomierny. Zachowane relikty architektoniczne kaplic rozpoznano w Chwarszczanach, Leśnicy i Rurce. W Leśnicy zachował się także spichlerz, czyli obiekt dobrze pasujący do gospodarczego charakteru komandorii. W przypadku Czaplinka, Myśliborza, Oleśnicy Małej, Wałcza i Wielkiej Wsi najważniejszym świadectwem pozostają źródła pisane, a nie zachowana zabudowa zakonna.

Ośrodek Najwcześniejsza data w źródłach Areał lub dochód Wynik badań archeologicznych Status legendy o skarbie
Oleśnica Mała 1226 Brak zweryfikowanej kwoty lub areału w wykorzystanym źródle Źródła pisane; brak potwierdzonego w tabeli reliktu zabudowy Brak potwierdzonego średniowiecznego skarbu
Leśnica 1229 Brak zweryfikowanej kwoty; źródło odnotowuje 8 osób na kapitule w 1303 roku Zachowana kaplica i spichlerz Brak potwierdzonego średniowiecznego skarbu
Chwarszczany 1232 1000 łanów; dziesięcina: 2 miary lubuskie zboża, 1 miara żyta i 1 miara pszenicy z łanu, z wyłączeniem łanów sołtysich Zachowana kaplica; lokalizacja i układ założenia rozpoznane archeologicznie Legenda nie jest dowodem znaleziska
Rurka 1234–1235 Nadanie ziemi bańskiej oraz 200 łanów w pobliżu Rurki; brak zweryfikowanej kwoty dochodu Układ zamku-folwarku; funkcja przede wszystkim gospodarcza; zachowana kaplica Brak potwierdzonego średniowiecznego skarbu
Czaplinek / Tempelborch 1286; rangę komandorii uzyskał na początku XIV wieku Nadanie obszaru w dorzeczu górnej Drawy i jeziora Drawsko; brak zweryfikowanego areału w hektarach Brak zachowanych śladów budynków zakonnych Brak potwierdzonego średniowiecznego skarbu
Wałcz Najstarsza data nieustalona Brak zweryfikowanego areału lub dochodu Ośrodek znany głównie ze źródeł pisanych Brak potwierdzonego średniowiecznego skarbu
Myślibórz Najstarsza data nieustalona Brak zweryfikowanego areału lub dochodu Ośrodek znany głównie ze źródeł pisanych Brak potwierdzonego średniowiecznego skarbu
Wielka Wieś 1232 Nadanie Władysława Odonica; brak zweryfikowanego areału lub dochodu Ośrodek uwzględniany w zestawieniach pisanych; status i relikty wymagają ostrożności Brak potwierdzonego średniowiecznego skarbu

Daty oznaczają najwcześniejszą datę nadania lub wzmianki podaną w opracowaniach, a nie zawsze rok założenia budynków. „Brak potwierdzonego skarbu” oznacza brak dowodu w przywołanych źródłach, a nie dowód, że żadnego przedmiotu nigdy nie znaleziono.

Kasata zakonu i los dóbr

Decydujący moment nastąpił w 1312 roku, gdy zakon templariuszy rozwiązano, a papież Klemens V zdecydował o przekazaniu jego dóbr joannitom. Nie oznaczało to nagłego zniknięcia majątku. Ziemia, zabudowania, prawa do dochodów i obowiązki gospodarcze mogły przejść pod zarząd innej wspólnoty zakonnej.

Na pograniczu brandenbursko-pomorskim sprawy majątkowe regulowała umowa z Kremmen z 1318 roku. W Rurce nowi właściciele zasiedlili majątek w 1329 roku. Takie daty tworzą bardziej przyziemny, ale historycznie sprawdzalny ciąg wydarzeń: likwidacja zakonu, uregulowanie praw własności i dalsze użytkowanie majątku.

Przywoływane źródła opisują przede wszystkim przejęcie ośrodków i ich funkcje gospodarcze, a nie ukryty skarbiec.

Kiedy pojawia się skarb templariuszy

Wykorzystane źródła wskazują na około 8–10 komandorii i ośrodków, ale nie pozwalają ustalić jednej, zweryfikowanej daty narodzin legend o skarbie. W dokumentach i opracowaniach archeologicznych nie ma potwierdzenia znalezienia skarbu templariuszy w Polsce ani średniowiecznej wzmianki o ukrytym złocie. Najuczciwiej mówić o późniejszej warstwie tradycji, która została nałożona na rzeczywiste miejsca, ruiny i pamięć o zakonie.

Mechanizm powstawania takich opowieści jest zrozumiały: istnieje historyczny zakon, są kaplice, dawne nadania i niejasne losy części zabudowy, więc łatwo dopisać do nich kosztowności.

Nie należy jednak zamieniać ostrożności w kolejną sensację. Brak dowodu nie rozstrzyga, że żaden przedmiot nigdy nie został znaleziony na obszarze dawnej komandorii. Rozstrzyga tylko tyle, że nie można na tej podstawie ogłosić odkrycia skarbu templariuszy. Podobnie sama nazwa miejsca lub skojarzenie z zakonem nie tworzy dowodu archeologicznego.

Bursztynowa Komnata

Wilczy Szaniec

Bezpieczeństwo i prawo poszukiwań

Poszukiwania przy dawnych komandoriach i innych zabytkach nie są zwykłą aktywnością terenową: trzeba przestrzegać art. 36b–36c ustawy o ochronie zabytków, uzyskać zgodę właściciela, dokonać wymaganego zgłoszenia, a na obszarach objętych zakazem nie prowadzić poszukiwań; badania archeologiczne wymagają właściwego pozwolenia.

Zgodnie z art. 36b ust. 1–2 ustawy z 2024 roku pełnoletnia osoba może poszukiwać ukrytych lub porzuconych zabytków ruchomych przy użyciu urządzeń elektronicznych lub technicznych tylko za zgodą właściciela i posiadacza nieruchomości oraz po zgłoszeniu poszukiwań do rejestru przed ich rozpoczęciem. Art. 36c ust. 1 zakazuje takich poszukiwań między innymi na obszarach zabytków wpisanych do rejestru i w odległości mniejszej niż 10 metrów od nich.

W praktyce oznacza to, że kaplica, relikt fundamentów czy teren dawnej komandorii nie są miejscami, gdzie można samodzielnie prowadzić poszukiwania bez sprawdzenia statusu prawnego. Ochrona zabytku dotyczy nie tylko znalezionego przedmiotu, lecz także warstwy archeologicznej, której naruszenie może zniszczyć informację o funkcjonowaniu ośrodka.

Czytaj również: nazistowskie UFO.

Więcej w tekście: czakram wawelski.

Najczęstsze pytania

Gdzie w Polsce byli templariusze?

Najpewniej działali między innymi w Oleśnicy Małej, Leśnicy, Chwarszczanach, Rurce, Czaplinku, Wałczu, Myśliborzu i Wielkiej Wsi. Źródła podkreślają różny stopień pewności: część miejsc potwierdzają dokumenty, część także relikty architektoniczne, a część pozostaje przedmiotem dyskusji.

Czy znaleziono ich skarb?

W dokumentach i opracowaniach archeologicznych nie ma potwierdzenia odkrycia skarbu templariuszy w Polsce. Udokumentowane są przede wszystkim nadania, dziesięciny, zabudowa gospodarcza i późniejsze przejęcie dóbr przez joannitów.

Kiedy powstały legendy o ukrytym złocie?

Nie ma jednej, zweryfikowanej daty. Legendy należy przedstawiać jako późniejszą warstwę tradycji, której nie wolno automatycznie cofać do czasów templariuszy.

Źródła

  • Uposażenie templariuszy w Polsce do 1241 r. — Kwartalnik Historyczny / Repozytorium RCIN, 1991, PDF, Mateusz Goliński
  • The Templars: History and Myth, katalog wystawy — Muzeum Okręgowe w Toruniu, 2004, katalog wystawy, wersja online
  • Powstanie, rozwój i upadek komandorii templariuszy w Chwarszczanach — Academia.edu / opracowanie naukowe, 2011, PDF/HTML
  • Kaplica templariuszy w Rurce — Narodowy Instytut Dziedzictwa, Zabytek.pl, 2026, karta obiektu
  • Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami — tekst jednolity — Kancelaria Sejmu / ELI, 2024, Dz.U. 2024 poz. 1292, art. 36b–36c

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.