Kartki w PRL służyły do rozdzielania deficytowych towarów według ustalonych norm i grup uprawnionych. Po wojnie obejmowały między innymi chleb, mięso, cukier, ziemniaki, tłuszcz, kawę i mydło. Najszerszy system wprowadzono ponownie w 1981 roku, a reglamentację wygaszono w sierpniu 1989 roku.
Czym były kartki w PRL?
Kartka nie była towarem ani gwarancją, że sklep rzeczywiście będzie miał produkt. Była dokumentem uprawniającym do zakupu określonej ilości towaru w wyznaczonym okresie. O faktycznej dostępności decydowały dostawy, zapasy i organizacja sprzedaży. Dlatego norma zapisana na kartce oznaczała przede wszystkim limit zakupu, a nie pewność otrzymania pełnego przydziału.
Zakres reglamentacji zmieniał się w zależności od czasu. W lipcu 1945 roku przydziały obejmowały podstawowe artykuły spożywcze, ale także produkty codziennego użytku: chleb razowy, mąkę pszenną, kaszę, cukier, tłuszcz, mięso, ziemniaki, kawę, herbatę, mydło, sól i zapałki. Różne normy przypisywano kategoriom ludności, a nie wszystkim mieszkańcom przyznawano taki sam limit.
Nie można więc mówić o jednej, niezmiennej liście produktów kartkowych dla całego okresu PRL. Inne były przydziały w pierwszych latach po wojnie, a inne w systemie odbudowanym w 1981 roku. Szczególnie ważne stały się wtedy kartki na mięso i jego przetwory, ponieważ właśnie ten towar znalazł się w centrum reglamentowanej sprzedaży.
Kartki po wojnie: pierwsze przydziały
Dokumentacja przydziałów z lipca 1945 roku pokazuje, że powojenny system był szczegółowo podzielony według kategorii. Miesięczna norma mięsa wynosiła 2 kg dla kategorii I zasadniczej, 2,5 kg dla kategorii I z dodatkiem „PZ”, 0,50 kg dla dodatku „C”, 0,75 kg dla kategorii II oraz 1 kg dla kategorii I rodzinnej zasadniczej.
Dodatek „PZ” dotyczył osób zatrudnionych przy pracach ciężkich i szkodliwych. „C” oznaczało dodatkową kategorię uprawnionych. Już te oznaczenia pokazują, że reglamentacja nie była jednakowa: wysokość przydziału zależała od kategorii uprawnionego, a w przypadku dodatku „PZ” — od rodzaju wykonywanej pracy. W przypadku mięsa różnica między najniższą i najwyższą wymienioną normą wynosiła 2 kg miesięcznie.
Także chleb i ziemniaki miały własne limity. Dla kategorii I zasadniczej miesięczna norma chleba razowego wynosiła 10 kg, dla kategorii I z dodatkiem „PZ” 18 kg, dla dodatku „C” 5 kg, dla kategorii II 6 kg, a dla kategorii I rodzinnej zasadniczej 7 kg. Ziemniaków przydzielano odpowiednio 18 kg, brak dodatku „PZ”, brak dodatku „C”, 10 kg i 12 kg.
| Okres | Towar | Miesięczna norma | Grupa uprawniona | Podstawa źródłowa |
|---|---|---|---|---|
| Lipiec 1945 | Mięso | 2 kg | Kategoria I – zasadnicza | Tabl. 229, Okres 1918–1990 |
| Lipiec 1945 | Mięso | 2,5 kg | Kategoria I – dodatek „PZ”, dla osób zatrudnionych przy pracach ciężkich i szkodliwych | Tabl. 229, Okres 1918–1990 |
| Lipiec 1945 | Mięso | 0,50 kg | Kategoria I – dodatek „C” | Tabl. 229, Okres 1918–1990 |
| Lipiec 1945 | Mięso | 0,75 kg | Kategoria II | Tabl. 229, Okres 1918–1990 |
| Lipiec 1945 | Mięso | 1 kg | Kategoria I rodzinna – zasadnicza | Tabl. 229, Okres 1918–1990 |
| Lipiec 1945 | Chleb razowy | 10 kg | Kategoria I – zasadnicza | Tabl. 229, Okres 1918–1990 |
| Lipiec 1945 | Chleb razowy | 18 kg | Kategoria I – dodatek „PZ” | Tabl. 229, Okres 1918–1990 |
| Lipiec 1945 | Cukier | 0,5 kg | Kategoria I – zasadnicza | Tabl. 229, Okres 1918–1990 |
| Lipiec 1945 | Tłuszcz | 1 kg | Kategoria I – zasadnicza | Tabl. 229, Okres 1918–1990 |
| Lipiec 1945 | Ziemniaki | 18 kg | Kategoria I – zasadnicza | Tabl. 229, Okres 1918–1990 |
Normy w tabeli dotyczą wyłącznie przydziałów kartkowych w lipcu 1945 r.; „PZ” oznaczało dodatek dla zatrudnionych przy pracach ciężkich i szkodliwych, a „C” — dodatkową kategorię uprawnionych. Nie należy przenosić tych norm na późniejszy system kartek z lat 1981–1989.
Reglamentacja w 1981 roku
Największe rozszerzenie reglamentacji PRL nastąpiło w 1981 roku. Uchwała nr 38 Rady Ministrów z 20 lutego 1981 roku dotyczyła reglamentowanej sprzedaży mięsa i jego przetworów. Materiał dotyczący tego okresu znajduje się także w opracowaniu o PRL i Solidarności.
W tym samym roku wydano także akty dotyczące mąki, kasz, płatków zbożowych, ryżu, masła, cukru i proszków do prania. Oznacza to, że lista nie ograniczała się do jednego produktu ani nawet do samej żywności. Reglamentacja obejmowała towary, których brak szczególnie mocno wpływał na codzienne zakupy.
System z 1981 roku trzeba oddzielić od norm z lipca 1945 roku. W tabeli powyżej podano konkretne przydziały dla powojennych kategorii ludności, natomiast uchwała z 20 lutego 1981 roku ustanawiała zasady reglamentowanej sprzedaży mięsa i przetworów. Nie wynika z niej, że każdemu mieszkańcowi PRL przysługiwała jedna identyczna norma obowiązująca przez całe lata osiemdziesiąte.
Czy kartki znikały przed 1989 rokiem?
Tak, ale nie jednocześnie i nie wszystkie. Uchwała nr 173 Rady Ministrów z 28 października 1985 roku dotyczyła zniesienia reglamentowanej sprzedaży niektórych towarów. Była to częściowa likwidacja systemu, a nie jego całkowite zakończenie. Kartki na wszystkie artykuły nie zniknęły wtedy z obrotu.
Dowodem na dalsze obowiązywanie reglamentacji jest uchwała nr 188 Rady Ministrów z 24 października 1988 roku. Regulowała ona obrót niektórymi surowcami i produktami spożywczymi. Skoro w 1988 roku wydawano przepisy dotyczące reglamentowanego obrotu, system nadal formalnie istniał, choć jego zakres mógł być inny niż w 1981 roku.
Chronologia jest więc następująca: rozszerzenie systemu nastąpiło w 1981 roku, pierwsze istotne znoszenie niektórych reglamentacji przeprowadzono 28 października 1985 roku, a 24 października 1988 roku nadal obowiązywały regulacje dotyczące wybranych produktów. Nie ma podstaw, by datę z 1985 roku traktować jako koniec kartek w PRL.
Kiedy zlikwidowano reglamentację?
Kluczowe decyzje zapadły 29 lipca 1989 roku. Uchwała nr 105 Rady Ministrów uchyliła uchwałę z 24 października 1988 roku, dotyczącą obrotu niektórymi surowcami i produktami spożywczymi. Uchwała nr 109 z tego samego dnia uchyliła przepisy o reglamentowanej sprzedaży mięsa i jego przetworów.
Uchwała nr 105 weszła w życie w sierpniu 1989 roku. Dlatego właśnie sierpień 1989 roku należy wskazywać jako moment wygaszenia reglamentacji, choć formalne decyzje podjęto 29 lipca. Dotyczyło to także najważniejszej części systemu, czyli sprzedaży mięsa i przetworów mięsnych.
Artykuł ma charakter historyczny; współczesne zasady sprzedaży żywności i paliw nie wynikają z opisanych, uchylonych aktów PRL. Dodatkowe materiały dotyczące tego okresu obejmują wybory czerwcowe 1989 oraz Okrągły Stół 1989.
Zobacz też: kolejki w PRL.
Czytaj również: mieszkania w PRL.
Najczęstsze pytania
Na co były kartki w PRL?
Zakres zmieniał się w czasie. W powojennym systemie kartki obejmowały między innymi chleb, mąkę, kaszę, cukier, tłuszcz, mięso, ziemniaki, kawę, herbatę, mydło, sól i zapałki. W 1981 roku reglamentacją objęto także masło, płatki zbożowe, ryż oraz proszki do prania.
Ile mięsa przysługiwało na kartki?
Nie było jednej normy dla całego PRL. W udokumentowanym przydziale z lipca 1945 roku wynosiła ona od 0,50 kg do 2,5 kg miesięcznie, zależnie od kategorii uprawnionego. Dla kategorii I zasadniczej było to 2 kg.
Kiedy zlikwidowano reglamentację?
Proces wygaszania trwał etapami, ale kluczowe decyzje zapadły 29 lipca 1989 roku. Uchwała nr 105 uchyliła przepisy o reglamentacji produktów spożywczych, a uchwała nr 109 — reglamentowaną sprzedaż mięsa i jego przetworów; pierwsza z nich weszła w życie w sierpniu 1989 roku.
Źródła
- Okres 1918–1990, tabl. 229: Przydziały kartkowe w lipcu 1945 roku — Główny Urząd Statystyczny / Centralna Biblioteka Statystyczna, 1945, tabl. 229
- Uchwała nr 38 Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1981 r. — Monitor Polski, 1981, M.P. 1981 nr 7 poz. 57
- Uchwała nr 173 Rady Ministrów z dnia 28 października 1985 r. — Monitor Polski, 1985, M.P. 1985 nr 31 poz. 211
- Uchwała nr 188 Rady Ministrów z dnia 24 października 1988 r. — Monitor Polski, 1988, M.P. 1988 nr 32 poz. 288
- Uchwała nr 105 i uchwała nr 109 Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1989 r. — Monitor Polski, 1989, M.P. 1989 nr 24, poz. 182 i 185
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:
Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.



