Pacyfikacja kopalni Wujek — przebieg wydarzeń z 1981 roku

6 min czytania
Pacyfikacja kopalni Wujek — przebieg wydarzeń z 1981 roku

Pacyfikacja kopalni Wujek odbyła się 16 grudnia 1981 roku podczas strajku okupacyjnego przeciwko stanowi wojennemu i zatrzymaniu Jana Ludwiczaka. Siły MO, ZOMO oraz wojsko wkroczyły na teren kopalni, a pluton specjalny ZOMO otworzył ogień do górników. Zginęło 9 osób, natomiast liczba rannych wynosi 21 albo 23.

Dlaczego rozpoczął się strajk w kopalni Wujek?

Strajk okupacyjny w KWK „Wujek” rozpoczął się 13 grudnia 1981 roku, czyli w dniu wprowadzenia stanu wojennego. Bezpośrednim powodem protestu było także zatrzymanie Jana Ludwiczaka, przewodniczącego Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w kopalni. Dla górników decyzje władz oznaczały próbę rozbicia struktur związku i ograniczenia sprzeciwu społecznego.

Wydarzenia w kopalni były częścią szerszego konfliktu, którego tłem były strajki i porozumienia związane z powstaniem Solidarności, a następnie represje okresu, który opisuje historia stanu wojennego w Polsce. W szerszej perspektywie pacyfikacja kopalni Wujek wpisywała się w dzieje PRL i Solidarności w latach 1944–1989.

14 grudnia w proteście uczestniczyło około 3 tysięcy osób. Organizacją strajku zajmował się 20-osobowy Komitet Strajkowy. Górnicy domagali się między innymi uwolnienia zatrzymanych działaczy i odstąpienia od działań wynikających ze stanu wojennego. Protest miał charakter okupacyjny, dlatego jego uczestnicy pozostali na terenie zakładu.

Władze potraktowały strajk jako wyzwanie wymagające użycia dużych sił. Zakończenie protestu miało nastąpić nie w wyniku porozumienia, lecz wskutek operacji milicyjno-wojskowej zaplanowanej na 16 grudnia.

Jak przebiegała pacyfikacja 16 grudnia 1981 roku?

Rano, między godziną 8.00 a 9.00, z górnikami prowadzono rozmowy i kierowano do nich wezwania do zakończenia strajku. Kopalnię otaczały już wtedy oddziały MO, ZOMO i wojska. Rozmowy nie doprowadziły do opuszczenia zakładu przez protestujących.

O godzinie 10.00 czołg przełamał mur, umożliwiając oddziałom wejście na teren kopalni. W pierwszej fazie operacji wykorzystano sprzęt wojskowy, armatki wodne oraz gaz łzawiący. Około południa, między 12.00 a 12.30, użyto także pocisków gazowych; w działaniach uczestniczył helikopter.

Następnie doszło do bezpośrednich starć. Około godziny 13.00 pluton specjalny ZOMO użył broni palnej, w tym pistoletów maszynowych. Według ustaleń zawartych w akcie oskarżenia przeciwko Romanowi S. dowódca plutonu trzykrotnie zwracał się o zgodę na użycie broni, lecz jej nie otrzymał. Później sam podjął decyzję o rozpoczęciu ostrzału.

Nie ma podstaw, aby podawać jedną całkowitą liczbę oddanych strzałów bez dodatkowej weryfikacji akt balistycznych. W jednym z raportów odnotowano zużycie 3 sztuk amunicji przez pojedynczego funkcjonariusza. Około 13.00 sześciu górników zginęło na miejscu, a inni zostali ranni.

Godzina Liczebność i rodzaj sił Użyte środki Ranni i ofiary
8.00–9.00 Delegacja wojskowa; siły MO, ZOMO i wojska otaczające kopalnię Rozmowy i wezwania do zakończenia strajku Brak ofiar
10.00 Wojsko i ZOMO; w operacji ogółem 1471 funkcjonariuszy MO i ZOMO oraz 760 żołnierzy, 22 czołgi i 44 wozy bojowe Czołg taranuje mur; wejście oddziałów ZOMO Brak danych o ofiarach na tym etapie
12.00–12.30 ZOMO, wojsko i pluton specjalny ZOMO Gaz łzawiący, armatki wodne, pociski gazowe; następnie broń palna Rozpoczyna się faza bezpośrednich starć
około 13.00 Pluton specjalny ZOMO Ostrzał z broni palnej; według późniejszych ustaleń strzelano bez formalnej zgody komendanta wojewódzkiego MO 6 górników zabitych na miejscu; pozostali ranni
Po 16 grudnia 1981 — Leczenie rannych w szpitalach Łącznie 9 górników zmarło; ustalenia źródłowe wskazują 21 albo 23 rannych
19.00 — Zakończenie strajku i opuszczenie kopalni przez górników Bilans końcowy: 9 ofiar śmiertelnych

Godziny są przybliżone i pochodzą z kalendarium IPN; liczebność 1471 funkcjonariuszy, 760 żołnierzy, 22 czołgów i 44 wozów bojowych dotyczy całej operacji, a liczba rannych wynosi 21 lub 23 zależnie od podstawy źródłowej.

Strajk zakończył się o godzinie 19.00. Górnicy opuścili kopalnię po wielogodzinnej operacji, w której zastosowano kolejno wezwania, sprzęt wojskowy, gaz, armatki wodne i broń palną.

Jakich sił użyto przeciwko górnikom?

W operacji uczestniczyło 1471 funkcjonariuszy MO i ZOMO oraz 760 żołnierzy. Siły te dysponowały 22 czołgami i 44 wozami bojowymi. Takie zestawienie pokazuje skalę działań państwa skierowanych przeciwko strajkowi w jednym zakładzie pracy.

W operacji uczestniczyły siły MO, ZOMO i wojska; do bezpośredniego ostrzału użyto plutonu specjalnego ZOMO. W pierwszej fazie wykorzystywano armatki wodne oraz środki chemiczne. Później do akcji wkroczył pluton specjalny ZOMO, którego funkcjonariusze użyli broni palnej.

Według ustaleń IPN bezpośredni ostrzał prowadzili funkcjonariusze plutonu specjalnego ZOMO. Operacją dowodził płk Kazimierz Wilczyński, a nadzór sprawowali płk Jerzy Gruba i ppłk Marian Okrutny. Te ustalenia dotyczą organizacji i przebiegu działań; odpowiedzialność karna poszczególnych osób była przedmiotem odrębnych postępowań.

Ilu górników zginęło i zostało rannych?

W wyniku pacyfikacji kopalni Wujek zginęło 9 górników. Sześciu poniosło śmierć na miejscu wskutek ran postrzałowych. Trzech kolejnych zmarło później w szpitalach, również w wyniku obrażeń odniesionych podczas ostrzału.

Liczba rannych nie jest przedstawiana w dokumentach jednolicie. W późniejszych ustaleniach śledczych wskazano 21 rannych, natomiast w opracowaniu IPN dotyczącym przebiegu pacyfikacji podano 23 osoby. Rozbieżność wynika z odmiennej podstawy dokumentacyjnej, dlatego nie należy zastępować obu wartości jedną liczbą przedstawianą jako bezsporna.

Bilans 9 ofiar śmiertelnych obejmuje zarówno osoby zabite na terenie kopalni, jak i tych górników, którzy zmarli po przewiezieniu do szpitali. Wujek 1981 pozostaje jednym z najważniejszych symboli użycia przemocy wobec protestujących w okresie stanu wojennego.

Kto odpowiadał za pacyfikację i jak przebiegały procesy?

Według ustaleń IPN akcją dowodził płk Kazimierz Wilczyński, a nadzór nad nią sprawowali płk Jerzy Gruba i ppłk Marian Okrutny. Bezpośredni ostrzał prowadzili funkcjonariusze plutonu specjalnego ZOMO. W toku postępowań analizowano zarówno decyzje dowódców, jak i działania poszczególnych zomowców.

Pierwsze postępowanie zakończyło się umorzeniem w styczniu 1982 roku. Uznano wówczas, że użycie broni było działaniem w ramach obrony koniecznej. Kolejne postępowania również nie doprowadziły od razu do prawomocnych rozstrzygnięć: po uniewinnieniach w 1997 i 2001 roku trzeci proces zakończył się w 2007 roku skazaniem byłych zomowców na kary od 2,5 roku do 11 lat pozbawienia wolności.

Po apelacji w 2008 roku karę dowódcy plutonu zmniejszono do 6 lat. Pozostałym skazanym ustalono kary w granicach od 3,5 do 4 lat. Postępowania trwały wiele lat i obejmowały kolejne procesy, uniewinnienia, skazania oraz apelację.

Represje dotknęły także organizatorów strajku. Wojskowy Sąd Śląskiego Okręgu Wojskowego 9 lutego 1982 roku skazał część przywódców protestu na kary od 3 do 4 lat pozbawienia wolności, a kilku innych uniewinnił.

Artykuł ma charakter historyczny; nie zastępuje analizy akt sądowych, a przy opisie odpowiedzialności karnej należy odróżniać ustalenia śledztw, zarzuty i prawomocne wyroki.

Zobacz też: Okrągły Stół 1989.

Czytaj również: wybory czerwcowe 1989.

Najczęstsze pytania

Co wydarzyło się w kopalni Wujek?

16 grudnia 1981 roku siły MO, ZOMO i wojska spacyfikowały strajk okupacyjny. Po użyciu sprzętu wojskowego, gazu, armatek wodnych i szturmu pluton specjalny ZOMO otworzył ogień do górników. Zginęło 9 osób, a 21 lub 23 zostały ranne według różnych ustaleń źródłowych.

Ilu górników zginęło?

Zginęło 9 górników. Sześciu poniosło śmierć na miejscu, a trzech zmarło później w szpitalach.

Kto odpowiadał za pacyfikację?

Akcją dowodził płk Kazimierz Wilczyński, dowódca ZOMO. Nadzór sprawowali płk Jerzy Gruba i ppłk Marian Okrutny, natomiast bezpośredni ostrzał prowadzili funkcjonariusze plutonu specjalnego ZOMO. W późniejszych procesach skazano część funkcjonariuszy tego plutonu.

Źródła

  • Ekspertyza. Masakra górników w kopalni „Wujek” — Instytut Pamięci Narodowej, 2020, IPN
  • Pacyfikacja kopalni „Wujek” — wybór dokumentów — Oddziałowe Archiwum IPN w Katowicach, 1981–2015, AIPN Ka 841/1–3
  • Kalendarium wydarzeń w KWK „Wujek” 12–16 grudnia 1981 roku — Instytut Pamięci Narodowej, 2005, Teka edukacyjna IPN
  • Akt oskarżenia przeciwko Romanowi S. — Instytut Pamięci Narodowej, 2019, Akta oskarżenia IPN
  • Pacyfikacja kopalni „Wujek” — Instytut Pamięci Narodowej — Archiwum, 2021, IPN

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.