Wybory czerwcowe 1989 — zasady i wyniki głosowania

6 min czytania
Wybory czerwcowe 1989 — zasady i wyniki głosowania

Wybory czerwcowe 1989 były wyborami kontraktowymi: 4 czerwca odbyła się pierwsza tura, a 18 czerwca druga. W Sejmie opozycja mogła rywalizować o 161 z 460 mandatów, natomiast wybory do 100-osobowego Senatu były wolne. Komitet Obywatelski „Solidarność” zdobył 161 mandatów sejmowych i 99 senatorskich.

Czym były wybory czerwcowe 1989?

Wybory czerwcowe 1989 były rezultatem porozumienia politycznego zawartego po negocjacjach między przedstawicielami władz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a opozycją skupioną wokół „Solidarności”. Ich szczególne znaczenie wynikało z połączenia dwóch odmiennych zasad: ograniczonej rywalizacji o mandaty sejmowe oraz wolnej konkurencji w wyborach do odtworzonego Senatu.

Głosowanie przeprowadzono w dwóch turach. Pierwsza odbyła się 4 czerwca 1989 roku, a druga 18 czerwca. Sejm miał liczyć 460 posłów, natomiast Senat 100 senatorów. Z tego powodu określenie „wybory kontraktowe” odnosi się przede wszystkim do ustalonego przed głosowaniem podziału miejsc w Sejmie, a nie do całego procesu wyborczego.

Sam wynik nie oznaczał jeszcze pełnej zmiany ustroju, ale wyraźnie pokazał, że dotychczasowy układ polityczny traci społeczne poparcie. Kontekst wydarzeń obejmował relacje między PRL i Solidarnością.

Na czym polegał kontraktowy podział mandatów?

Najważniejsza zasada polegała na tym, że liczba mandatów dostępnych dla kandydatów bezpartyjnych i opozycyjnych została określona przed wyborami. W Sejmie z 460 miejsc 161 przeznaczono do otwartej rywalizacji, a pozostałe 299 przypadło kandydatom obozu rządowego. Opozycja nie mogła więc ubiegać się o całą izbę na równych zasadach.

Więcej na ten temat: powstanie PRL

Komitet Obywatelski „Solidarność” zdobył ostatecznie wszystkie 161 mandatów pozostawionych dla kandydatów bezpartyjnych i opozycyjnych. Liczba ta obejmuje wynik obu tur. Nie oznaczała jednak samodzielnej większości w 460-osobowym Sejmie, ponieważ konstrukcja porozumienia gwarantowała obozowi rządowemu 299 miejsc.

Inaczej wyglądała sytuacja w Senacie. Wszystkie 100 mandatów było otwartych dla kandydatów opozycji i obozu rządowego. Kandydaci Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” zdobyli 99 ze 100 mandatów senatorskich. Dlatego wybory kontraktowe należy opisywać precyzyjnie: Sejm wybierano częściowo wolno, a Senat wolno.

Ordynacja przewidywała również krajową listę wyborczą. Zgodnie z jej przepisami z tej listy wybierano posłów w liczbie nie większej niż 10% ogólnej liczby posłów. Ten element wzmacniał znaczenie ustalonego podziału miejsc i odróżniał wybory z 1989 roku od późniejszych wyborów opartych na pełnej konkurencji.

Jak działały dwie tury?

Ordynacja wyborcza wymagała, aby kandydat uzyskał bezwzględną większość głosów. Jeżeli mandat nie został obsadzony w pierwszym głosowaniu, przeprowadzano ponowne głosowanie zgodnie z zasadami ordynacji. W praktyce właśnie ten mechanizm sprawił, że wyniki z 4 czerwca nie zamknęły całego procesu wyborczego.

Pierwsza tura odbyła się 4 czerwca 1989 roku. Wydano 17 156 170 kart do głosowania, co odpowiadało frekwencji 62,7%. Był to poziom uczestnictwa odnoszący się do uprawnionych, którzy otrzymali karty. Wysoka frekwencja nadała pierwszemu głosowaniu dużą wagę polityczną, zwłaszcza że wynik kandydatów opozycyjnych okazał się jednoznaczny.

Druga tura odbyła się 18 czerwca. W drugiej turze frekwencja w wyborach do Sejmu wyniosła 25,3%, a w wyborach do Senatu 42,6%.

Wymóg większości bezwzględnej miał znaczenie techniczne, ale także polityczne. Samo zajęcie pierwszego miejsca nie wystarczało do zdobycia mandatu. Kandydat musiał przekroczyć określony próg większości, a brak rozstrzygnięcia kierował mandat do drugiej tury.

Jakie były wyniki?

Wynik Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” był szczególnie wyraźny w zestawieniu z zasadami ustalonymi przed głosowaniem. W Sejmie komitet zdobył 161 mandatów, czyli całą pulę przeznaczoną dla kandydatów bezpartyjnych i opozycyjnych. W Senacie zdobył 99 ze 100 mandatów.

Izba Łączna pula mandatów Pula mandatów otwarta dla opozycji Mandaty KO „Solidarność” po obu turach Frekwencja — I tura, 4 czerwca Frekwencja — II tura, 18 czerwca Najważniejsza zasada
Sejm 460 161 mandatów; pozostałe 299 przeznaczono dla obozu rządowego 161 62,7% 25,3% Wybory kontraktowe; kandydat musiał uzyskać bezwzględną większość, a nieobsadzone miejsca kierowano do ponownego głosowania.
Senat 100 100 99 62,7% 42,6% Wybory wolne; o mandaty mogli rywalizować kandydaci opozycji i obozu rządowego.

Frekwencja oznacza odsetek uprawnionych, którzy otrzymali karty do głosowania. Wynik 161 mandatów KO „Solidarność” obejmuje obie tury, a liczba 299 mandatów dla obozu rządowego wynika z różnicy między 460 mandatami ogółem a 161 miejscami otwartymi dla kandydatów bezpartyjnych i opozycyjnych.

Czy wybory były wolne?

Najtrafniejsza odpowiedź brzmi: częściowo. Wybory do Sejmu były częściowo wolne, ponieważ podział mandatów został wcześniej ograniczony porozumieniem politycznym. Opozycja mogła rywalizować o 161 z 460 mandatów, lecz nie o pozostałe 299. Z kolei wybory do Senatu miały charakter wolny, ponieważ wszystkie 100 mandatów pozostawiono otwartej konkurencji.

Nie należy więc używać bez dodatkowego wyjaśnienia określenia „w pełni wolne wybory” wobec całego głosowania z 1989 roku. Dotyczy ono Senatu, ale nie oddaje zasad obowiązujących przy wyborze Sejmu. Równocześnie nie można sprowadzać tego wydarzenia do zwykłej elekcji kontrolowanej przez władze: skala zwycięstwa opozycji w dostępnej puli mandatów pokazała realny zakres społecznego sprzeciwu.

Polityczne tło tych zmian wiązało się z ustaleniami Okrągłego Stołu 1989. Wymieniane w kontekście historycznym doświadczenia obejmowały także pacyfikację kopalni Wujek.

Jakie były skutki polityczne?

Wybory czerwcowe 1989 podważyły polityczną pozycję PZPR. Formalny podział mandatów zabezpieczał większość obozu rządowego w Sejmie, ale rezultat głosowania pokazał, że kandydaci związani z Komitetem Obywatelskim „Solidarność” cieszą się zdecydowanie większym poparciem społecznym w otwartej rywalizacji.

Zdobycie 161 mandatów sejmowych i 99 senatorskich stworzyło nową sytuację polityczną. Wynik wyborów umożliwił powstanie rządu Tadeusza Mazowieckiego.

Znaczenie wyborów polegało zatem na rozbieżności między formalnymi zasadami a praktycznym skutkiem. Formalnie opozycja otrzymała do dyspozycji 161 miejsc w Sejmie, ale zdobycie całej tej puli oraz 99 mandatów w Senacie zmieniło układ sił.

To opracowanie opisuje historyczne zasady i wyniki wyborów; nie stanowi interpretacji obowiązującego prawa wyborczego.

Zobacz też: kartki w PRL.

Czytaj również: kolejki w PRL.

Najczęstsze pytania

Czy wybory w 1989 roku były wolne?

Nie w pełni. Wybory do Sejmu były kontraktowe: z góry ustalono, że tylko 161 z 460 mandatów będzie otwartych dla kandydatów opozycyjnych i bezpartyjnych. Wybory do Senatu miały charakter wolny.

Ile mandatów zdobyła Solidarność?

Komitet Obywatelski „Solidarność” zdobył ostatecznie 161 mandatów w Sejmie oraz 99 ze 100 mandatów w Senacie.

Jaka była frekwencja?

4 czerwca 1989 roku frekwencja wyniosła 62,7%. W drugiej turze, 18 czerwca, wyniosła 25,3% w wyborach do Sejmu i 42,6% w wyborach do Senatu.

Źródła

  • Ordynacja wyborcza do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej X kadencji, na lata 1989–1993 — Kancelaria Sejmu, ISAP, 1989, Dz.U. 1989 nr 19 poz. 102
  • Wybory parlamentarne 1989 — Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, 2018, Mariusz Kowalski, w: Atlas wyborczy Polski
  • 30. rocznica wyborów czerwcowych — Kancelaria Sejmu, 2019, Kronika Sejmowa nr 8/2019
  • Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 8 czerwca 1989 r. o wynikach głosowania i wynikach wyborów do Senatu PRL — ISAP, Kancelaria Sejmu, 1989, M.P. 1989 nr 21 poz. 150

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.