Okrągły Stół 1989 — uczestnicy, ustalenia i spory

6 min czytania
Okrągły Stół 1989 — uczestnicy, ustalenia i spory

Okrągły Stół 1989 był negocjacją między stroną koalicyjno-rządową a częścią opozycji skupioną wokół Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Obrady trwały od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. i przyniosły legalizację „Solidarności”, częściowo wolne wybory do Sejmu, wolne wybory do Senatu oraz przywrócenie urzędu prezydenta.

Kiedy obradował Okrągły Stół?

Obrady Okrągłego Stołu rozpoczęły się 6 lutego 1989 r. w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie, a zakończyły 5 kwietnia 1989 r. Oznacza to około 2 miesiące negocjacji, których finałem było podpisanie dokumentów dotyczących reform politycznych, polityki społecznej i gospodarczej oraz pluralizmu związkowego.

Materiały powiązane: PRL i Solidarność, stan wojenny w Polsce, pacyfikacja kopalni Wujek oraz powstanie Solidarności.

Porozumienie 1989 nie było formalnym przekazaniem władzy ani natychmiastowym ustanowieniem pełnej demokracji. Ustalono mechanizm przejściowy: część instytucji miała zostać zmieniona, lecz znaczna część decyzji zależała dopiero od ustaw, ordynacji wyborczej i wyników wyborów zaplanowanych na 4 czerwca 1989 r.

Kto uczestniczył w rozmowach?

Po stronie koalicyjno-rządowej występowali między innymi Czesław Kiszczak, Aleksander Kwaśniewski, Stanisław Ciosek, Janusz Reykowski i Alfred Miodowicz. Stronę opozycyjno-solidarnościową reprezentowali między innymi Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek, Jacek Kuroń, Adam Michnik, Władysław Frasyniuk i Andrzej Stelmachowski.

W rozmowach uczestniczyło kilkaset osób, ale nie oznaczało to reprezentacji wszystkich środowisk opozycyjnych. Głównym partnerem negocjacyjnym była część opozycji skupiona wokół Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Już sam wybór reprezentantów był przedmiotem sporu: nie wszyscy przeciwnicy władz akceptowali rozmowy prowadzone z udziałem Lecha Wałęsy i jego otoczenia.

Przy Okrągłym Stole negocjowali konkretni przedstawiciele, a nie całe społeczeństwo, wszystkie organizacje opozycyjne czy wszyscy działacze dawnego związku.

Jak zorganizowano negocjacje?

Strukturę rozmów podzielono na 3 zespoły główne, 9 podzespołów i 3 grupy robocze. Trzy główne obszary obejmowały gospodarkę i politykę społeczną, pluralizm związkowy oraz reformy polityczne. Posiedzenia plenarne wyznaczały kierunek negocjacji, natomiast podzespoły i grupy robocze zajmowały się rozwiązaniami szczegółowymi.

Jednostka negocjacyjna Liczba Główny zakres Najważniejsze ustalenie Późniejsza realizacja
Zespoły główne 3 Gospodarka i polityka społeczna; pluralizm związkowy; reformy polityczne Przygotowanie pakietu porozumień końcowych Ustalenia wymagały wdrożenia w ustawach i ordynacjach wyborczych
Podzespoły 9 Szczegółowe negocjacje branżowe i polityczne Wypracowanie rozwiązań szczegółowych, w tym dotyczących związków i reform politycznych Część uzgodnień wprowadzono przed wyborami 4 czerwca 1989 r.
Grupy robocze 3 Prace techniczne i problemowe Doprecyzowanie propozycji przedstawianych zespołom Ich ustalenia zostały ujęte w dokumentach końcowych
Sejm 460 mandatów: 299 dla koalicji rządowej i 161 do wolnej rywalizacji Wybory kontraktowe 65% mandatów dla obozu władzy i 35% dla kandydatów konkurujących w wyborach Rozwiązanie zastosowano w wyborach 4 czerwca 1989 r.
Senat 100 mandatów Odtworzenie drugiej izby parlamentu Wybory miały być całkowicie wolne Senat utworzono na podstawie nowelizacji konstytucji z 7 kwietnia 1989 r.
Prezydent Kadencja 6-letnia Wzmocnienie władzy wykonawczej Prezydenta wybierało Zgromadzenie Narodowe Urząd przywrócono ustawą z 7 kwietnia 1989 r.

Uwaga: liczby dotyczą struktury opisanej w materiałach archiwalnych oraz ustaleń wyborczych i konstytucyjnych z 1989 r.; „późniejsza realizacja” oznacza wdrożenie przez akty prawne lub wybory, nie ocenę polityczną skutków.

Oprócz oficjalnych posiedzeń odbywały się nieformalne spotkania w Magdalence. Ich znaczenie polegało na ułatwianiu kontaktu i uzgadnianiu stanowisk, ale nie zastępowały one całej wielopoziomowej struktury negocjacyjnej. Najważniejsze ustalenia musiały zostać zapisane w dokumentach końcowych, a następnie przełożone na akty prawne.

Co ustalono w sprawie wyborów, związków i prezydenta?

Najbardziej precyzyjnie określono zasady wyborów do Sejmu. Izba miała liczyć 460 posłów. Obozowi koalicyjno-rządowemu przyznano 299 mandatów, czyli 65%, a 161 mandatów, czyli 35%, pozostawiono do rywalizacji wyborczej. Był to model wyborów kontraktowych, a nie całkowicie wolna rywalizacja o wszystkie miejsca.

W ramach 299 mandatów przeznaczonych dla obozu władzy 35 przypisano liście krajowej. Pozostałe 264 mandaty obsadzano w okręgach wielomandatowych. Podział mandatów był jednym z elementów negocjowanej ordynacji wyborczej.

Inaczej zaplanowano wybory do Senatu. Przywrócono drugą izbę parlamentu liczącą 100 senatorów, a wybory do niej miały być całkowicie wolne. Senat został utworzony na podstawie ustawy z 7 kwietnia 1989 r. o zmianie Konstytucji PRL.

Drugim warunkiem kompromisu była ponowna legalizacja NSZZ „Solidarność” i przywrócenie pluralizmu związkowego. Związek miał odzyskać możliwość legalnego działania. Była to nie tylko decyzja organizacyjna, lecz także symboliczne uznanie, że życie publiczne nie powinno opierać się na jednym, podporządkowanym państwu ruchu zawodowym.

Uzgodniono również przywrócenie urzędu Prezydenta Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Prezydent miał być wybierany przez połączone izby parlamentu, czyli Zgromadzenie Narodowe, na 6-letnią kadencję. W sporze o urząd chodziło nie tylko o jego nazwę, lecz także o zakres kompetencji i relację między prezydentem, Sejmem i Senatem.

Na czym polegały spory?

Spory dotyczyły przede wszystkim ordynacji wyborczej, podziału mandatów i tego, jak szybko można przejść od kontrolowanej liberalizacji do pełniejszej rywalizacji politycznej. Model przewidywał 65% mandatów dla obozu władzy i 35% mandatów do rywalizacji, a wybory do Senatu miały być całkowicie wolne.

Kontrowersje budził także urząd prezydenta. Kadencja wynosząca 6 lat oraz wybór przez Zgromadzenie Narodowe miały tworzyć silny ośrodek władzy wykonawczej. Nie był to więc prosty kompromis między dawnym systemem a przyszłym parlamentaryzmem, lecz konstrukcja przejściowa, której polityczne znaczenie zależało od późniejszych ustaw i układu sił.

Sporny był również zakres reprezentacji opozycji. Uczestnicy skupieni wokół Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” nie występowali w imieniu wszystkich przeciwników władz. Z tego powodu Okrągły Stół 1989 można rozumieć jednocześnie jako przełomowe porozumienie oraz jako negocjacje ograniczone do określonego grona partnerów.

5 kwietnia 1989 r. podpisano dokumenty końcowe, ale samo podpisanie nie zamykało procesu zmian. Ustalenia wymagały ustaw, nowelizacji konstytucji i ordynacji wyborczej. Dopiero wybory z 4 czerwca 1989 r. pokazały, jakie praktyczne skutki przyniósł uzgodniony mechanizm.

Opis dotyczy wydarzeń historycznych i nie stanowi porady prawnej; ocenę skutków ustaleń należy oddzielić od treści obowiązujących wówczas aktów prawnych.

Zobacz też: wybory czerwcowe 1989.

Czytaj również: kartki w PRL.

Najczęstsze pytania

Kiedy obradował Okrągły Stół?

Od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. Obrady rozpoczęły się w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie, a zakończyły podpisaniem dokumentów końcowych.

Kto uczestniczył w rozmowach?

Rozmowy prowadzili przedstawiciele strony koalicyjno-rządowej oraz część opozycji skupiona wokół Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Wśród najbardziej rozpoznawalnych uczestników byli Czesław Kiszczak, Aleksander Kwaśniewski, Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki i Bronisław Geremek. Nie cała opozycja akceptowała ten sposób negocjacji.

Co ustalono przy Okrągłym Stole?

Ustalono ponowną legalizację „Solidarności”, wybory kontraktowe do Sejmu, całkowicie wolne wybory do Senatu oraz przywrócenie urzędu prezydenta. Konkretne rozwiązania zostały następnie zapisane w aktach prawnych i ordynacji wyborczej.

Źródła

  • Na drodze do wolności — katalog wystawy — Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, 1989, katalog wystawy, część dotycząca Okrągłego Stołu
  • Konsekwencje „okrągłego stołu” — Instytut Pamięci Narodowej, 1989, artykuł Moniki Komanieckiej-Łyp
  • Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej — Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, 1989, Dz.U. 1989 nr 19 poz. 101
  • 30. rocznica wyborów czerwcowych — Kronika Sejmowa — Kancelaria Sejmu, 2019, Kronika Sejmowa nr 8/82
  • II plenarne posiedzenie „okrągłego stołu” — inwentarz archiwalny — Instytut Pamięci Narodowej, 1989, IPN BU 3461/20

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.