Projekt Riese był niemiecką inwestycją budowlano-górniczą prowadzoną w latach 1943–1945 w Górach Sowich i w rejonie zamku Książ. W budowie uczestniczyły Organizacja Todt, przedsiębiorstwa wykonawcze oraz więźniowie KL Gross-Rosen. Kompleksu nie ukończono, a jego ostateczne przeznaczenie nadal pozostaje nieustalone.
Czym był Projekt Riese i kiedy powstał?
Projekt Riese obejmował system budowli naziemnych i podziemnych rozmieszczonych w Górach Sowich oraz pod zamkiem Książ. Nie była to jedna sztolnia ani pojedynczy bunkier, lecz rozległe przedsięwzięcie, którego poszczególne części miały różny stopień zaawansowania.
Według strony Historia AL Riese Muzeum Gross-Rosen roboty rozpoczęto prawdopodobnie w październiku 1943 roku. Budowę przerwano prawdopodobnie w styczniu albo na początku 1945 roku, jednak na niektórych odcinkach prace mogły trwać do końca kwietnia 1945 roku. Tak szerokie ramy pokazują, że nie można wskazać jednej daty zakończenia całego przedsięwzięcia.
Początkowo prace powierzono spółce Industriegemeinschaft Schlesien Aktien-Gesellschaft, określanej po polsku jako Śląska Wspólnota Przemysłowa. Jej generalna dyrekcja mieściła się w Bad Charlottenbrunn, czyli w obecnej Jedlinie-Zdroju. W kwietniu 1944 roku nadzór przejęła Organizacja Todt, tworząc specjalną strukturę Oberbauleitung Riese.
Przejęcie nadzoru przez Organizację Todt nie oznaczało rozpoczęcia projektu od początku. Była to zmiana sposobu zarządzania inwestycją, która wymagała dużej liczby pracowników, dostaw materiałów, transportu i zaplecza obozowego. 9 kwietnia 1944 roku podjęto decyzję o zatrudnieniu na budowie więźniów KL Gross-Rosen.
Kto organizował i finansował budowę?
Najpewniejszy obraz organizacji budowy wynika z kolejności zmian administracyjnych. W pierwszym okresie odpowiadała za nią Śląska Wspólnota Przemysłowa, a od kwietnia 1944 roku nadzór przejęła Organizacja Todt poprzez Oberbauleitung Riese.
Przy realizacji przedsięwzięć związanych z KL Gross-Rosen pracowały liczne przedsiębiorstwa niemieckie. Informator Muzeum Gross-Rosen z 2011 roku podaje, że więźniowie wykonywali pracę na rzecz 209 niemieckich przedsiębiorstw, wśród nich zakładów Siemens i Blaupunkt. Te dane dotyczą pracy więźniów na rzecz systemu obozowego. Nie należy automatycznie przypisywać każdej z tych firm do konkretnego odcinka Riese bez odrębnego potwierdzenia.
W praktyce budowa wymagała jednoczesnego prowadzenia robót górniczych, drogowych i instalacyjnych. Powstawały drogi, mosty, kanalizacja oraz obiekty naziemne, a także zaplecze potrzebne do obsługi podziemnych wyrobisk. Organizacja Todt koordynowała przedsięwzięcie, lecz jego wykonanie zależało od wielu podmiotów i grup pracowniczych.
Nie ma podstaw, aby przedstawiać Projekt Riese jako inwestycję ukończoną i w pełni wyposażoną. Zachowane obiekty dokumentują przede wszystkim skalę rozpoczętych robót. Nie potwierdzają natomiast istnienia kompletnego systemu funkcjonalnego, który działałby zgodnie z jednym, bezspornie ustalonym planem.
Robotnicy przymusowi i więźniowie AL Riese
Budowa opierała się na pracy przymusowej. Wykorzystywano robotników przymusowych, jeńców wojennych oraz więźniów KL Gross-Rosen. Szczególnie dobrze udokumentowany jest system Arbeitslager Riese, który obejmował 13 obozów i szpital obozowy.
Przez AL Riese przeszło około 13 000 więźniów. Byli to Żydzi pochodzący między innymi z Węgier, Polski, Grecji, Jugosławii, Czechosłowacji, Włoch, Belgii i Holandii. Liczba ta pokazuje, że zaplecze ludzkie budowy nie ograniczało się do mieszkańców Dolnego Śląska ani do jednej narodowości.
Zakres prac obejmował ścinanie drzew, budowę dróg, mostów, kanalizacji i obiektów naziemnych. Najważniejszym zadaniem było jednak drążenie sztolni. Muzeum Gross-Rosen określa drążenie sztolni jako najcięższą i najbardziej niebezpieczną pracę.
Bilans ofiar jest częścią historii Riese, której nie można pomijać przy opisie technicznej skali inwestycji. W obozach kompleksu zginęło co najmniej 4 775 więźniów. Po doliczeniu 154 osób, które zmarły w pierwszych tygodniach po wojnie, liczba wynosi 4 929.
Te liczby odnoszą się do ofiar systemu obozowego Riese i pokazują, że podziemia powstawały kosztem życia tysięcy ludzi. Opis budowy wyłącznie jako przedsięwzięcia inżynieryjnego zacierałby rzeczywisty sposób organizacji pracy i warunki, w jakich powstawały sztolnie.
Jak duże były podziemia?
Nie należy podawać jednej bezwarunkowej długości wszystkich podziemi Riese. Zespół związany z Akademią Górniczo-Hutniczą wykonał inwentaryzację obejmującą blisko 10 km sztolni w siedmiu lokalizacjach: Osówce, Rzeczce, Włodarzu, Jugowicach, Soboniu, Gontowej oraz podziemiach zamku Książ. W pomiarach wykorzystano skaning laserowy, GNSS i pomiary tachimetryczne.
| Kompleks lub zakres pomiaru | Długość wyrobisk | Powierzchnia | Kubatura | Stan ukończenia | Źródło pomiaru lub opracowania |
|---|---|---|---|---|---|
| Książ / Fürstenstein | 950 m | 3 200 m² | 13 000 m³ | Nieukończony; system nie został zrealizowany w całości | Opracowanie DBU, dane przypisane do Kruszyńskiego 1998 |
| Siedem zinwentaryzowanych lokalizacji: Osówka, Rzeczka, Włodarz, Jugowice, Soboń, Gontowa i Książ | blisko 10 km łącznie | Nie podano w otwartym opisie | Nie podano w otwartym opisie | Nieukończony projekt; zakres zachowanych i dostępnych wyrobisk różni się między kompleksami | Inwentaryzacja AGH: skaning laserowy, GNSS i tachimetria |
Wartości dotyczą zachowanych lub zinwentaryzowanych wyrobisk, a nie całego planowanego założenia. „Blisko 10 km” jest wartością łączną dla 7 lokalizacji i nie zastępuje odrębnych pomiarów każdego kompleksu.
Najpełniejsze konkretne dane liczbowe dotyczą podziemi Książa. Opracowanie Deutsche Bundesstiftung Umwelt podaje 950 m długości, 3 200 m² powierzchni i 13 000 m³ kubatury. Jednocześnie wskazuje, że podziemny system nie został zrealizowany w całości.
W Górach Sowich poszczególne kompleksy różnią się zachowanym układem, stopniem dostępności i stanem rozpoznania. Dlatego określenie „podziemia Riese” obejmuje zarówno obiekty udostępnione turystycznie, jak i wyrobiska o innym statusie. Wyniki pomiarów nie są równoznaczne z odtworzeniem pierwotnego, planowanego założenia.
Podziemia Riese są obiektami historycznymi i górniczymi o zmiennym stanie technicznym; zwiedzanie i wszelkie pomiary należy prowadzić wyłącznie w miejscach legalnie udostępnionych, zgodnie z regulaminem oraz pod nadzorem uprawnionych osób.
Po co budowano Riese? Poziomy dowodów
Ostateczne przeznaczenie Projektu Riese nie zostało rozstrzygnięte. Publikacja AGH Methodology of historical underground objects inventory surveys – contribution stwierdza, że z powodu braku dokumentacji cel budowli pozostaje niepewny. Dostępne są hipotezy i rekonstrukcje badaczy, ale nie ma jednego dokumentu, który wyjaśniałby bezspornie całość inwestycji.
Jedna z najczęściej przywoływanych hipotez zakłada budowę kwatery dowództwa lub zaplecza dla najwyższych władz III Rzeszy. Hipoteza kwatery dowództwa ma częściowe oparcie w dokumentacji dotyczącej Książa; podziemny kompleks w tym miejscu ma według opracowania 950 m długości. Nie oznacza to jednak, że hipoteza dotycząca Książa automatycznie wyjaśnia funkcję wszystkich obiektów w Górach Sowich.
W odniesieniu do Riese Góry Sowie trzeba rozdzielić 3 poziomy pewności. Pierwszy obejmuje fakty potwierdzone: daty organizacji robót, udział Organizacji Todt, istnienie obozów i prowadzenie drążenia. Drugi to wnioski wynikające z układu budowli oraz lokalizacji. Trzeci stanowią późniejsze interpretacje, w tym opowieści o ukrytych magazynach, broni lub szczególnych instalacjach.
Brak rozstrzygającego dokumentu nie oznacza, że wszystkie scenariusze są równie prawdopodobne. Oznacza natomiast, że należy przedstawiać je jako hipotezy, a nie jako ustalony cel inwestycji. Dotyczy to także popularnych historii o ukrytych skarbach i innych sensacyjnych znaleziskach, w tym opowieści o złotym pociągu.
Najostrożniejszy wniosek brzmi więc następująco: Projekt Riese był wielkoskalową, niedokończoną inwestycją o częściowo rozpoznanej strukturze organizacyjnej i technicznej, lecz bez potwierdzonego przeznaczenia całego systemu. W przypadku Książa hipoteza kwatery dowództwa ma oparcie w dokumentacji dotyczącej tego miejsca, natomiast dla podziemi Gór Sowich brakuje dowodu, który zamykałby dyskusję.
Więcej w tekście: Wilczy Szaniec.
Powiązany temat: Bursztynowa Komnata.
Najczęstsze pytania
Po co budowano kompleks Riese?
Nie ma jednej potwierdzonej odpowiedzi dla całego projektu. Hipoteza kwatery Hitlera lub innego kierownictwa ma szczególnie silny związek z zamkiem Książ, lecz nie wyjaśnia bezspornie wszystkich podziemi w Górach Sowich.
Jak długie są podziemia Riese?
Inwentaryzacja obejmująca 7 lokalizacji wykazała blisko 10 km zinwentaryzowanych sztolni. Dla kompleksu Książ opracowanie podaje 950 m podziemnych budowli; są to wartości zachowanych lub rozpoznanych wyrobisk, a nie długość wszystkich planowanych tuneli.
Kto pracował przy budowie?
Wykorzystywano robotników przymusowych, jeńców wojennych oraz więźniów KL Gross-Rosen. W AL Riese zarejestrowano około 13 000 więźniów, a ich praca obejmowała między innymi drążenie sztolni, budowę dróg, mostów, kanalizacji i obiektów naziemnych.
Źródła
- Historia AL Riese — Muzeum Gross-Rosen, 2026, strona instytucjonalna Muzeum Gross-Rosen
- Informator Muzeum Gross-Rosen — Muzeum Gross-Rosen, 2011, PDF informacyjny muzeum
- Methodology of historical underground objects inventory surveys – contribution — Akademia Górniczo-Hutnicza / Geoinformatica Polonica, 2018, DOI 10.4467/21995923GP.18.004.9161
- Deutsch-polnisches Modellprojekt zur integrierten Kulturlandschaftsentwicklung am Beispiel des Fürstensteiner Grundes in Niederschlesien — Deutsche Bundesstiftung Umwelt, 2024, raport końcowy AZ 36089/01-45
- Projekt RIESE: skanowanie laserowe podziemi kompleksów Włodarz i Gontowa — AMC Zakład Robót Górniczych i Wysokościowych, 2026, opis projektu inwentaryzacji AGH
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:
Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.



