Powstanie Solidarności — strajki i porozumienia sierpniowe

6 min czytania
Powstanie Solidarności — strajki i porozumienia sierpniowe

Powstanie Solidarności było kulminacją fali strajków z lipca i sierpnia 1980 roku. Protest rozpoczęty 14 sierpnia w Stoczni Gdańskiej przekształcił się w ruch ogólnokrajowy. Jego najważniejszym rezultatem było uznanie prawa do tworzenia niezależnych związków zawodowych, a następnie powołanie i rejestracja NSZZ „Solidarność”.

Od lipcowych protestów do strajku w Stoczni Gdańskiej

Powstanie Solidarności nie zaczęło się od jednego wydarzenia, lecz od narastającej fali protestów pracowniczych. W tej fali uczestniczyło około 80 000 osób ze 177 zakładów.

Czerwiec 1976

Decydujący moment nastąpił 14 sierpnia 1980 roku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Strajk rozpoczęto w obronie Anny Walentynowicz, zwolnionej działaczki stoczniowej. Początkowo protest miał charakter zakładowy, jednak szybko dołączyły do niego kolejne przedsiębiorstwa. W ten sposób spór o przywrócenie jednej osoby do pracy stał się ruchem obejmującym znaczną część Wybrzeża i innych regionów kraju.

Po rozszerzeniu protestu powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy. Jego zadaniem było koordynowanie żądań wielu zakładów oraz prowadzenie rozmów z przedstawicielami władz. Ta forma organizacji miała zasadnicze znaczenie: strajkujący nie występowali już jako pojedyncza załoga, lecz jako reprezentacja dziesiątek i później setek przedsiębiorstw.

MKS i 21 postulatów

Międzyzakładowy Komitet Strajkowy opracował 21 postulatów. Pierwszy dotyczył utworzenia niezależnych od władz państwowych związków zawodowych. Było to żądanie przełomowe, ponieważ podważało monopol państwa i partii na organizowanie ruchu związkowego. W systemie PRL związki oficjalnie istniejące w zakładach nie były niezależnym przedstawicielem pracowników.

Pozostałe postulaty łączyły sprawy ekonomiczne z obywatelskimi. Obejmowały między innymi poprawę płac i zaopatrzenia, ochronę praw pracowniczych, wolność słowa, dostęp do informacji, ograniczenie cenzury oraz uwolnienie więźniów politycznych. Domagano się również przywrócenia do pracy osób represjonowanych. Dzięki temu lista nie była wyłącznie katalogiem żądań socjalnych: tworzyła program ograniczenia kontroli państwa nad życiem społecznym.

Znaczenie 21 postulatów polegało także na sposobie ich sformułowania. MKS przedstawił wspólny dokument dla wielu zakładów, dzięki czemu lokalne konflikty zostały połączone w jeden spór polityczny i społeczny. Strajkujący żądali nie tylko podwyżek, lecz także gwarancji, że pracownicy będą mogli samodzielnie wybierać swoich przedstawicieli i kontrolować ich działania.

W tym sensie PRL i Solidarność nie opisują dwóch odrębnych historii. Powstanie związku wyrastało z konfliktu między państwowym modelem organizacji społeczeństwa a żądaniem niezależności podejmowanym przez robotników, inteligencję i środowiska opozycyjne.

Szczecin, Gdańsk i Jastrzębie-Zdrój

Porozumienia sierpniowe i wrześniowe zostały podpisane w kilku ośrodkach przemysłowych. Najpierw, 30 sierpnia 1980 roku, zawarto porozumienie w Szczecinie. Następnego dnia podpisano porozumienie gdańskie, a 3 września osiągnięto porozumienie w Jastrzębiu-Zdroju. Dokumenty miały wspólny kierunek: uznawały prawo pracowników do tworzenia niezależnych związków zawodowych i odpowiadały na szczegółowe problemy poszczególnych regionów.

Miejsce Data podpisania Liczba reprezentowanych zakładów Najważniejsze zobowiązania
Szczecin, Stocznia Szczecińska im. Adolfa Warskiego 30 sierpnia 1980 ponad 360 Zgoda na tworzenie wolnych i niezależnych związków zawodowych; uzgodnienia dotyczące płac, warunków pracy i postulatów socjalnych.
Gdańsk, Stocznia Gdańska im. Lenina 31 sierpnia 1980 około 800 Uznanie prawa do tworzenia niezależnych, samorządnych związków zawodowych; zobowiązania dotyczące poprawy warunków życia, dostępu do informacji, ograniczenia cenzury i poszanowania praw obywatelskich.
Jastrzębie-Zdrój, kopalnia „Manifest Lipcowy” 3 września 1980 56, w tym 28 kopalń Odwołanie do 21 postulatów gdańskich; uznanie prawa do niezależnych związków zawodowych oraz zobowiązania dotyczące warunków pracy i spraw górników.
Dąbrowa Górnicza, Huta Katowice 11 września 1980 brak zweryfikowanej liczby w wykorzystanym źródle Gwarancja realizacji porozumienia gdańskiego w zakresie tworzenia struktur niezależnych związków zawodowych na terenie całego kraju; administracja, MO, SB i kierownictwa zakładów miały nie utrudniać ich działalności.

Liczby dotyczą zakładów reprezentowanych przez właściwe MKS lub MKR w chwili podpisania dokumentu; nie są sumą wszystkich zakładów uczestniczących w ogólnopolskiej fali strajków. Daty zapisano według kalendarza gregoriańskiego.

Skala protestu była szczególnie widoczna na Górnym Śląsku. Do 1 września 1980 roku strajki objęły tam 64 zakłady, a uczestniczyło w nich ponad 98 tys. pracowników. W całej akcji sierpniowo-wrześniowej w regionie katowickim strajkowały 272 zakłady zatrudniające 880 tys. osób.

Od porozumień do ogólnopolskiego związku

Podpisanie porozumień nie zakończyło procesu organizacyjnego. 17 września 1980 roku przedstawiciele regionalnych struktur zdecydowali o powołaniu ogólnopolskiego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Był to moment połączenia wielu komitetów i organizacji działających dotąd przede wszystkim w poszczególnych regionach.

Wniosek o rejestrację związku złożono 24 września 1980 roku. Procedura nie przebiegała bez konfliktów. Sąd Wojewódzki wprowadził poprawki do statutu, a spór dotyczył między innymi zakresu niezależności związku. Ostatecznie 10 listopada 1980 roku Sąd Najwyższy uchylił te poprawki i zarejestrował NSZZ „Solidarność”.

Ta kolejność dat pozwala precyzyjnie odpowiedzieć na pytanie, kiedy powstała Solidarność. Organizację ogólnopolską powołano 17 września, natomiast formalna rejestracja sądowa nastąpiła 10 listopada. 10 listopada 1980 roku Sąd Najwyższy zarejestrował NSZZ „Solidarność”.

Artykuł ma charakter historyczny; przy opisie rejestracji związku należy odróżnić faktyczne powołanie organizacji 17 września 1980 roku od jej formalnej rejestracji przez Sąd Najwyższy 10 listopada 1980 roku.

Znaczenie powstania Solidarności

Powstanie Solidarności zmieniło relacje między społeczeństwem a władzą w PRL. Porozumienia sierpniowe uznały prawo do niezależnej reprezentacji pracowników, a także wprowadziły do oficjalnego języka kwestie dostępu do informacji, ograniczenia cenzury i poszanowania praw obywatelskich. Nie oznaczało to natychmiastowego rozwiązania wszystkich problemów gospodarczych, ale stworzyło legalną przestrzeń dla masowej aktywności społecznej.

O wyjątkowej skali ruchu świadczy liczba jego członków. Według relacji przywołanej przez Komisję Krajową NSZZ „Solidarność” przed rejestracją związek liczył 3,4 mln osób, a po rejestracji 9,2 mln. W późniejszym okresie liczebność Solidarności wynosiła około 10 mln członków. Są to dane odnoszące się do różnych momentów jesieni oraz końca 1980 roku, dlatego nie należy traktować ich jako jednej równoczesnej statystyki.

Solidarność stała się ruchem ogólnokrajowym, obejmującym pracowników wielu regionów i zakładów. Jej podstawą pozostały jednak postulaty sformułowane podczas strajku w Gdańsku oraz zasada niezależności od władz państwowych.

Najważniejszym rezultatem wydarzeń było uznanie prawa do tworzenia niezależnych związków zawodowych. Strajki pokazały, że pracownicy mogą koordynować działania ponad granicami zakładów i regionów, a władza musi negocjować z reprezentacją społeczną. Dlatego Solidarność 1980 stała się jednym z najważniejszych punktów zwrotnych w historii Polski drugiej połowy XX wieku.

Zobacz też: stan wojenny w Polsce.

Czytaj również: pacyfikacja kopalni Wujek.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstała Solidarność?

W sensie organizacyjnym ogólnopolski NSZZ „Solidarność” powołano 17 września 1980 roku. Związek uzyskał formalną rejestrację 10 listopada 1980 roku, dlatego trzeba odróżniać powstanie organizacji od jej sądowej rejestracji.

Czego dotyczyło 21 postulatów?

Dotyczyły przede wszystkim prawa do niezależnych związków zawodowych, poprawy sytuacji materialnej pracowników, wolności słowa i dostępu do informacji, ograniczenia cenzury, ochrony praw pracowniczych, uwolnienia więźniów politycznych oraz przywrócenia do pracy osób represjonowanych. Pierwszy postulat podważał monopol państwa i partii na organizowanie ruchu związkowego.

Ilu członków miała Solidarność?

Według relacji przywołanej przez Komisję Krajową NSZZ „Solidarność” przed rejestracją było około 3,4 mln członków, a po rejestracji 9,2 mln. W późniejszym okresie związek liczył około 10 mln członków; są to dane szacunkowe odnoszące się do różnych momentów 1980 roku.

Źródła

  • 41 lat temu w Stoczni Gdańskiej im. Lenina zostały podpisane tzw. porozumienia gdańskie — Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Gdańsku, 2021, IPN Gdańsk
  • Strajkowe lato 1980 i powstanie NSZZ „Solidarność” w województwie katowickim — Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Katowicach, 2024, IPN Katowice
  • 10 listopada 1980 r. Rejestracja „Solidarności” — Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność”, 2016, Archiwum NSZZ „Solidarność”
  • 43 lata temu Sąd Najwyższy zarejestrował NSZZ „Solidarność” — Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność”, 2023, Archiwum NSZZ „Solidarność”
  • Sierpniowy przełom. 40. rocznica powstania Solidarności — Instytut Pamięci Narodowej, 2020, Publikacja IPN, PDF

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.