Czerwiec 1976 — Radom, Ursus i narodziny KOR

6 min czytania
Czerwiec 1976 — Radom, Ursus i narodziny KOR

Czerwiec 1976 wybuchł po ogłoszeniu 24 czerwca przez premiera Piotra Jaroszewicza projektu gwałtownych podwyżek żywności. 25 czerwca strajkowało około 80 000 osób w 112 zakładach i 24 województwach. Najostrzej protestowano w Radomiu i Ursusie, a represje wobec robotników doprowadziły we wrześniu 1976 roku do powstania KOR.

Dlaczego protestowano w czerwcu 1976 roku?

Bezpośrednią przyczyną protestów był projekt podwyżek cen ogłoszony 24 czerwca 1976 roku. Mięso i wędliny miały zdrożeć średnio o 69%, drób o 30%, masło i nabiał o 50%, a cukier aż o 90%. Nowe ceny planowano wprowadzić już 27 czerwca, czyli zaledwie 3 dni po ich publicznym ogłoszeniu.

Więcej na ten temat: Marzec 1968

Tak gwałtowna zmiana uderzała przede wszystkim w codzienne zakupy pracowników. Sprzeciw budził nie tylko sam poziom cen, lecz także sposób przedstawienia decyzji. Konsultacje z załogami miały odbywać się tuż przed planowanym wejściem podwyżek, co odbierało im realne znaczenie. W państwie, w którym władze deklarowały reprezentowanie interesów ludzi pracy, zapowiedź podwyżek stała się sygnałem lekceważenia robotników.

25 czerwca 1976 roku protest objął około 80 000 osób w 112 zakładach na terenie 24 województw. Według danych przywoływanych przez Instytut Pamięci Narodowej protest podjęło około 75% największych zakładów przemysłowych Polski. Nie był to więc lokalny konflikt jednej fabryki, lecz ogólnokrajowa reakcja na decyzję gospodarczą i polityczny sposób jej narzucenia.

Produkt Planowany wzrost ceny Miasto lub obszar Zatrzymani Skazani przez sądy
Mięso i wędliny średnio 69% Cały kraj
Drób 30% Cały kraj
Masło i nabiał 50% Cały kraj
Cukier 90% Cały kraj
Protest robotniczy — Radom 654 249
Protest robotniczy — Ursus 194 7
Protest robotniczy — Płock 55 10

Podwyżki oznaczają wartości z projektu ogłoszonego 24 czerwca 1976 roku. Dane o zatrzymanych i skazanych pochodzą z infografiki IPN; w przypadku Płocka liczba 10 oznacza osoby skazane przez sądy według zestawienia represji.

Radom: od strajku w „Łuczniku” do walk ulicznych

W Radomiu protest rozpoczęli robotnicy Zakładów Metalowych „Łucznik” im. gen. Waltera. Zakład należał do najważniejszych miejsc pracy w mieście, dlatego przerwanie pracy szybko nadało wystąpieniu dużą skalę. Do robotników dołączali pracownicy kolejnych zakładów, a protest wyszedł poza teren fabryk.

Radom 1976 przeszedł do historii jako miejsce szczególnie ostrej konfrontacji z aparatem władzy. Po demonstracji doszło do walk ulicznych z Milicją Obywatelską i Zmotoryzowanymi Odwodami Milicji Obywatelskiej. Odpowiedzią państwa były masowe zatrzymania, przemoc podczas przesłuchań i postępowania karne przeciwko uczestnikom protestu.

W Radomiu aresztowano około 650 osób. W procesach radomskich 25 osób otrzymało wyroki od 2 do 10 lat więzienia. Te liczby pokazują, że represje nie ograniczyły się do krótkiego rozpędzenia demonstracji. Ich celem było ukaranie uczestników oraz zastraszenie całego środowiska pracowniczego.

Władze przedstawiały protestujących jako sprawców zamieszek, pomijając jego bezpośrednią przyczynę: ogłoszenie podwyżek 24 czerwca i plan wprowadzenia nowych cen 27 czerwca. Wydarzenia oznaczały dla robotników zatrzymania, procesy i represje w miejscu pracy.

Ursus: protest na torach kolejowych

W Zakładach Mechanicznych „Ursus” strajkowała niemal cała 14-tysięczna załoga. Skala udziału odróżniała Ursus 1976 od zwykłego sporu zakładowego: protest objął praktycznie całą społeczność pracowników wielkiego przedsiębiorstwa. Po opuszczeniu zakładu robotnicy zablokowali linię kolejową, aby zwrócić uwagę na swoje żądania i nagłośnić wydarzenia poza fabryką.

Blokada torów miała znaczenie zarówno praktyczne, jak i symboliczne. Robotnicy zablokowali linię kolejową, aby nagłośnić protest. Robotnicy domagali się wycofania podwyżek. Po odwołaniu podwyżek zostali zaatakowani przez ZOMO.

Według infografiki IPN w Ursusie zatrzymano 194 osoby, 131 ukarano przez kolegia do spraw wykroczeń, 7 skazano przez sądy, a 233 zwolniono z pracy. Zestawienie pokazuje różne formy nacisku: obok postępowań sądowych stosowano kary administracyjne i represje ekonomiczne, które pozbawiały ludzi zatrudnienia.

Ursus i Radom łączył podobny mechanizm: najpierw protest przeciwko cenom, następnie użycie siły przez państwo, a później karanie uczestników. Różniły się jednak przebiegiem wydarzeń. W Radomiu doszło do wielotysięcznej demonstracji i walk ulicznych, natomiast w Ursusie centralnym punktem protestu stała się blokada linii kolejowej.

Represje i „ścieżki zdrowia”

Po 25 czerwca władze nie potraktowały protestów jako sygnału społecznego sprzeciwu. Zastosowano zatrzymania, bicie, postępowania przed kolegiami do spraw wykroczeń, procesy sądowe oraz zwolnienia z pracy. Według szacunków KOR w całym kraju zatrzymano około 2 500 osób. Kolegia najczęściej orzekały karę 3 miesięcy aresztu.

Skala represji w Radomiu według infografiki IPN obejmowała 654 zatrzymane osoby, 212 ukaranych przez kolegia do spraw wykroczeń, 249 skazanych przez sądy i 939 zwolnionych z pracy. Spośród oskarżonych 129 osób otrzymało bezwzględne kary pozbawienia wolności, a 108 — kary pozbawienia wolności w zawieszeniu.

W Ursusie zestawienie IPN obejmuje 194 zatrzymanych, 131 ukaranych przez kolegia, 7 skazanych przez sądy i 233 osoby zwolnione z pracy. W Płocku odnotowano 55 zatrzymanych i 10 osób skazanych przez sądy. Te dane należy czytać jako zestawienia dotyczące konkretnych miast i kategorii represji, a nie jako jedną wspólną tabelę wszystkich postępowań.

Artykuł dotyczy wydarzeń historycznych; podane liczby represji należy odnosić do konkretnych zestawień IPN i nie utożsamiać automatycznie z jedną, pełną statystyką wszystkich postępowań w kraju.

Represje po Czerwcu 1976 miały również skutek polityczny. W 1976 roku część intelektualistów zdecydowała się jednak na systematyczną pomoc robotnikom oraz ich rodzinom.

Jak powstał KOR?

Po pierwszych zatrzymaniach i procesach opozycjoniści zaczęli organizować pomoc finansową, prawną i lekarską dla represjonowanych robotników oraz ich rodzin. Pomoc nie kończyła się na publicznych protestach. Obejmowała zbieranie informacji o zatrzymanych, wspieranie rodzin pozbawionych dochodów, poszukiwanie obrońców i dokumentowanie nadużyć władzy.

Decyzję o powstaniu Komitetu Obrony Robotników podjęto 22 września 1976 roku. Dzień później, 23 września, opublikowano „Apel do społeczeństwa i władz PRL”. Dokument określał podstawowe cele nowej inicjatywy: obronę represjonowanych, pomoc w powrocie do pracy oraz domaganie się przestrzegania praw człowieka.

KOR był ważny dlatego, że połączył doświadczenie środowisk inteligenckich z konkretnymi problemami robotników z Radomia, Ursusa i innych miejscowości. Zamiast ograniczać się do deklaracji, członkowie Komitetu tworzyli sieć pomocy działającą mimo nacisku władz. Informacje o procesach i zwolnieniach trafiały do społeczeństwa, a poszkodowani otrzymywali wsparcie, którego nie zapewniały instytucje państwowe.

W tym sensie Czerwiec 1976 był nie tylko protestem przeciwko podwyżkom cen. Stał się momentem, w którym represje wobec robotników doprowadziły do trwałej współpracy opozycyjnej. Daty 22 i 23 września 1976 roku wyznaczają przejście od spontanicznej pomocy po strajkach do zorganizowanej działalności KOR.

Zobacz też: powstanie Solidarności.

Czytaj również: stan wojenny w Polsce.

Najczęstsze pytania

Dlaczego protestowano w czerwcu 1976?

Bezpośrednią przyczyną był projekt gwałtownych podwyżek cen żywności, ogłoszony 24 czerwca 1976 roku. Robotnicy sprzeciwiali się także sposobowi wprowadzenia zmian: decyzję przedstawiono nagle, a konsultacje z załogami miały odbyć się tuż przed planowanym wejściem nowych cen.

Co wydarzyło się w Radomiu i Ursusie?

W Radomiu strajk w Zakładach Metalowych „Łucznik” przerodził się w wielotysięczną demonstrację i walki uliczne z MO oraz ZOMO. W Ursusie robotnicy, po opuszczeniu zakładu, zablokowali linię kolejową, aby nagłośnić protest; wieczorem zostali zaatakowani przez ZOMO.

Jak powstał KOR?

Po pierwszych procesach opozycjoniści zaczęli organizować pomoc finansową, prawną i lekarską dla robotników oraz ich rodzin. 22 września 1976 roku zdecydowano o utworzeniu KOR, a dzień później Jerzy Andrzejewski przesłał władzom PRL „Apel do społeczeństwa i władz PRL”.

Źródła

  • 50. rocznica powstania Komitetu Obrony Robotników — Instytut Pamięci Narodowej, 2026, IPN, artykuł rocznicowy
  • Czerwiec 1976 — Radom, Ursus, Płock — Instytut Pamięci Narodowej, 2006, Komunikat IPN
  • Komitet Obrony Robotników — Historia z IPN — Instytut Pamięci Narodowej, 2025, Materiał historyczny IPN
  • Czerwiec — strajki i manifestacje: Radom, Ursus, Płock — Instytut Pamięci Narodowej, 2026, Infografika PDF

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.