Powstanie PRL — od Polski Ludowej do konstytucji z 1952 roku

7 min czytania
Powstanie PRL — od Polski Ludowej do konstytucji z 1952 roku

Powstanie PRL było procesem, a nie pojedynczym wydarzeniem. Komuniści, wspierani przez ZSRS, przejmowali administrację, aparat bezpieczeństwa, wojsko i propagandę. Przełomami stały się referendum z 30 czerwca 1946 roku, sfałszowane wybory z 19 stycznia 1947 roku oraz konstytucja uchwalona i wprowadzona w życie 22 lipca 1952 roku.

Od PKWN do Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej

Początku procesu, który doprowadził do powstania PRL, należy szukać w 22 lipca 1944 roku. Tego dnia ogłoszono Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. PKWN stał się zalążkiem nowej administracji, budowanej przy wsparciu ZSRS i konkurencyjnej wobec struktur związanych z polskim rządem na uchodźstwie.

W 1945 roku ukształtował się powojenny układ władzy z dominacją komunistów. Powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, lecz obecność przedstawicieli różnych środowisk politycznych nie oznaczała rzeczywistej równowagi. Najważniejsze narzędzia państwa pozostawały pod kontrolą obozu komunistycznego, który korzystał z poparcia i nacisku ZSRS.

Kontrola nad administracją pozwalała obsadzać urzędy osobami lojalnymi wobec nowego porządku. Aparat bezpieczeństwa ograniczał działalność przeciwników politycznych, a propaganda przedstawiała komunistów jako siłę odpowiedzialną za odbudowę państwa. Wojsko i struktury administracyjne wzmacniały ten system, zanim przeprowadzono referendum i wybory mające nadać mu pozory demokratycznej legitymacji.

Nie można więc utożsamiać powstania PRL wyłącznie z datą 22 lipca 1952 roku. Ta data oznacza formalne ustanowienie państwa pod nazwą Polska Rzeczpospolita Ludowa. Polityczne przejmowanie władzy rozpoczęło się wcześniej i zostało w dużej mierze przeprowadzone w latach 1944–1947.

Referendum ludowe z 30 czerwca 1946 roku

30 czerwca 1946 roku przeprowadzono referendum ludowe, określane hasłem „3 x tak”. Obywatelom zadano 3 pytania. Władza traktowała głosowanie jako sprawdzian możliwości kontrolowania procedur wyborczych, a także jako etap przygotowania do wyborów do Sejmu Ustawodawczego.

Oficjalne wyniki ogłoszono 12 lipca 1946 roku. Według komunikatów odpowiedzi „tak” stanowiły 68,2% w pierwszym pytaniu, 77,3% w drugim i 91,4% w trzecim. Te wartości były prezentowane jako wynik głosowania, lecz nie jako niezależny pomiar rzeczywistego poparcia społecznego.

Instytut Pamięci Narodowej określa referendum jako kontrolowane i sfałszowane przez władzę komunistyczną. W praktyce głosowanie miało podwójne znaczenie. Z jednej strony dostarczało propagandowego argumentu o poparciu dla nowego kierunku politycznego, z drugiej pozwalało sprawdzić, jak skutecznie administracja, aparat bezpieczeństwa i propaganda mogą wpływać na wynik procedury politycznej.

Referendum nie zakończyło procesu przejmowania państwa. Stało się raczej próbą przed ważniejszym głosowaniem z 19 stycznia 1947 roku. Władza uzyskała czas na dalsze ograniczanie opozycji i wzmacnianie kontroli nad komisjami wyborczymi oraz lokalną administracją.

Sfałszowane wybory z 19 stycznia 1947 roku

Wybory do Sejmu Ustawodawczego odbyły się 19 stycznia 1947 roku. Oficjalnie zwycięstwo odniósł Blok Stronnictw Demokratycznych skupiony wokół Polskiej Partii Robotniczej. Wynik wyborów stworzył podstawę do obsadzenia najważniejszych stanowisk państwowych przez osoby związane z obozem komunistycznym.

Warunki kampanii i samego głosowania nie były wolną rywalizacją polityczną. Przed wyborami zamordowano ponad 140 działaczy Polskiego Stronnictwa Ludowego. Około 10 000 sympatyków PSL aresztowano, w tym 149 kandydatów na posłów. Niemal pół miliona obywateli pozbawiono praw wyborczych.

Ważną rolę odegrała kontrola komisji obwodowych. Raport powyborczy z 14 lutego 1947 roku wskazywał na fałszerstwa na wszystkich szczeblach. Spośród około 5500 komisji obwodowych aż 3515 składało się wyłącznie z członków PPR. PSL miało swoich mężów zaufania tylko w 1300 komisjach.

Takie dane pokazują, że problem nie ograniczał się do samego liczenia głosów. Opozycję pozbawiano możliwości skutecznej obserwacji procesu, a represje zmniejszały jej zdolność do prowadzenia kampanii i ochrony własnych kandydatów. Z tego powodu wybory z 19 stycznia 1947 roku są uznawane za sfałszowane i za moment, w którym PPR stała się monopolistycznym centrum władzy.

Data Instytucja lub wydarzenie Oficjalny wynik albo skutek Ustalenia historyków i dokumentów
30 czerwca 1946 Referendum ludowe „3 x tak” „Tak” według oficjalnych komunikatów: 68,2% w pytaniu pierwszym, 77,3% w drugim i 91,4% w trzecim. IPN określa referendum jako kontrolowane i sfałszowane. Miało być testem przed wyborami oraz dać władzy czas na wzmocnienie kontroli nad państwem.
19 stycznia 1947 Wybory do Sejmu Ustawodawczego Oficjalnie zwycięstwo odniósł Blok Stronnictw Demokratycznych, skupiony wokół PPR. Raport powyborczy z 14 lutego 1947 roku wskazywał na fałszerstwa na wszystkich szczeblach. Na około 5500 komisji obwodowych 3515 składało się wyłącznie z członków PPR; PSL miało mężów zaufania tylko w 1300 komisjach.
4 lutego 1947 Pierwsze posiedzenie Sejmu Ustawodawczego Bolesław Bierut został wybrany prezydentem RP, a premierem został Józef Cyrankiewicz. Po wyborach PPR stała się monopolistycznym centrum władzy, a system parlamentarny przestał stanowić realną konkurencję dla komunistów.
22 lipca 1952 Sejm Ustawodawczy i konstytucja PRL Konstytucja weszła w życie tego samego dnia; państwo przyjęło nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa. Akt konstytucyjny formalnie zamknął etap budowy ustroju komunistycznego. Rada Państwa przejęła funkcje związane z urzędem prezydenta, a konstytucja utrwaliła model republiki ludu pracującego.

Procenty referendum to wyniki oficjalnie ogłoszone przez władze, a nie niezależny pomiar rzeczywistego poparcia. Liczby dotyczące komisji wyborczych pochodzą z raportu powyborczego cytowanego przez IPN.

4 lutego 1947 roku odbyło się pierwsze posiedzenie Sejmu Ustawodawczego. Bolesław Bierut został wybrany prezydentem RP, a Józef Cyrankiewicz objął urząd premiera. W ten sposób wynik wyborów przełożył się na obsadę kluczowych stanowisk i na dalsze ograniczenie znaczenia parlamentu jako miejsca realnej konkurencji politycznej.

Formalne ustanowienie PRL w 1952 roku

Formalne powstanie PRL nastąpiło 22 lipca 1952 roku. Tego dnia Sejm Ustawodawczy uchwalił Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ustawa konstytucyjna w art. 1 stanowiła, że konstytucja wchodzi w życie z dniem 22 lipca 1952 roku. Jednocześnie państwo przyjęło nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa.

Data 22 lipca 1952 roku zamknęła etap budowy ustroju komunistycznego w sensie formalno-prawnym. Instytucje państwa, wcześniej podporządkowywane komunistom poprzez administrację, aparat bezpieczeństwa, wojsko i propagandę, otrzymały nową podstawę konstytucyjną.

Konstytucja nie była więc początkiem dominacji komunistów, lecz jej prawnym utrwaleniem. W latach 1946–1947 przeprowadzono referendum i wybory w warunkach kontroli oraz represji. W 1952 roku ustanowiono nazwę i model państwa odpowiadający politycznej rzeczywistości stworzonej wcześniej.

Znaczenie konstytucji PRL

Konstytucja PRL 1952 zastąpiła urząd prezydenta Radą Państwa. Zmiana ta dotyczyła najwyższego organu władzy państwowej i odróżniała nowy model od rozwiązania funkcjonującego po wyborach z 19 stycznia 1947 roku, gdy Bolesław Bierut został prezydentem RP.

Akt konstytucyjny określił PRL jako republikę ludu pracującego. Nadał także konstytucyjny status zasadzie kierowniczej roli klasy robotniczej. Oznaczało to zapisanie w ustawie zasadniczej modelu, w którym państwo miało być podporządkowane zasadom ustroju socjalistycznego, a dominująca pozycja obozu komunistycznego została przedstawiona jako fundament systemu.

Preambuła odwoływała się do sojuszu robotniczo-chłopskiego oraz doświadczeń ZSRS. Te odwołania wskazywały polityczne i ideologiczne źródła przyjętego porządku. Konstytucja opisywała państwo jako republikę ludu pracującego, lecz jej znaczenie trzeba rozpatrywać razem z wcześniejszym przebiegiem przejmowania władzy: represjami przed wyborami z 1947 roku, kontrolą komisji i podporządkowaniem instytucji państwowych.

Najtrafniej rozdzielić dwa znaczenia daty powstania PRL. W sensie politycznym system komunistyczny został zbudowany wcześniej, przede wszystkim w latach 1944–1947. W sensie formalnym Polska Rzeczpospolita Ludowa powstała 22 lipca 1952 roku, kiedy konstytucja uchwalona przez Sejm Ustawodawczy weszła w życie.

Więcej w tekście: Poznański Czerwiec 1956.

Więcej w tekście: Marzec 1968.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstała PRL?

Formalnie 22 lipca 1952 roku, wraz z wejściem w życie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Polityczne przejęcie władzy przez komunistów dokonało się wcześniej, przede wszystkim w latach 1944–1947.

Jak komuniści przejęli władzę?

Korzystali z poparcia i nacisku ZSRS, kontroli nad aparatem bezpieczeństwa, propagandy oraz administracji. Opozycję ograniczano represjami, a referendum z 1946 roku i wybory z 1947 roku zostały sfałszowane lub przeprowadzone w warunkach terroru politycznego.

Co zmieniła konstytucja z 1952 roku?

Formalnie ustanowiła PRL, wprowadziła Radę Państwa zamiast prezydenta i opisała państwo jako republikę ludu pracującego. W praktyce nadała ramy prawne systemowi, w którym dominującą pozycję zachowała partia komunistyczna.

Artykuł ma charakter historyczny i edukacyjny; przy interpretacji aktów prawnych należy odróżniać brzmienie konstytucji z 1952 roku od jej późniejszego stosowania i oceny historycznej.

Źródła

  • 76 lat temu komuniści sfałszowali pierwsze w Polsce wybory do Sejmu Ustawodawczego — Instytut Pamięci Narodowej, 2023, Komunikat IPN
  • Kalendarium: Komunistyczna władza przeprowadziła tzw. referendum ludowe — 30 czerwca 1946 r. — Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Białymstoku, 2023, Kalendarium IPN
  • Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej — preambuła — Biblioteka Sejmowa, 1952, Tekst konstytucji PRL
  • Ustawa Konstytucyjna z dnia 22 lipca 1952 r. — przepisy wprowadzające Konstytucję PRL — Biblioteka Sejmowa, 1952, art. 1–8

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Czy ten artykuł był pomocny? Oceń go:

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Pętli Historii

Autor: Redakcja serwisu

Artykuły o historii opracowujemy na podstawie opracowań historycznych, publikacji naukowych, rejestrów zabytków i serwisów instytucji kultury. Tekst ma charakter informacyjny i popularnonaukowy; przy sporach historyków przedstawiamy najczęściej przyjmowaną interpretację.